Әскердегі қызмет: құқықтар мен шектеулер
Рая Мінап Адам қаламаса да, оны әскери қызметке міндеттеуге болады. Қызмет уақытында оның күн тәртібі, болатын жері және міндеттерінің ауқымы өзгереді. Бірақ, мемлекет неге бұлай істей алады? Youth.kz әскерге шақыру кезінде қандай құқықтар шектелетінін және халықаралық құқық міндетті әскери қызметке неге жол беретінін түсіндіреді.
Құқықты шектеу әрдайым оны бұзу дегенді білдірмейді
Егер оған құқықтық негіз және заңда көзделген мақсат болса, заң белгілі бір құқықты жүзеге асыруға шектеу қоя алады.
Әскери қызмет – осындай жағдайлардың бірі. Мемлекеттер азаматтарына елді қорғауға қатысу міндетін жүктей алады. Қазақстанда бұл заңнамада бекітілген: «Әскери қызмет және әскери қызметшілердің мәртебесі туралы» заң әскери міндеттілікті және азаматтарды мерзімді әскери қызметке шақыруды қарастырады. Оған 18 бен 27 жас аралығындағы әскери қызметтен босатуға немесе кейінге қалдыруға негізі жоқ азаматтар шақырылады. Қызмет ету мерзімі – 12 ай.
Сондықтан, заң тұрғысынан екі нәрсе ажыратылады: адам қызмет кезінде шынымен еркіндігінің бір бөлігінен айырылады, бірақ бұл шектеу заңсыз болып саналмайды.
Әскери қызмет кезінде қандай құқықтар шектеледі?
Әскери қызметші әскери тәртіпті сақтап, заңда белгіленген міндеттерді орындауы тиіс. Бұдан бөлек, заңнамада әскери қызмет өткеруге байланысты құқықтарға қойылатын жекелеген шектеулер қарастырылған.
Мысалы, әскери қызметшілерге саяси партияларға, кәсіподақтарға және діни бірлестіктерге мүше болуға, кәсіпкерлік қызметпен және ақылы жұмыстың кейбір түрлерімен айналысуға, сондай-ақ ереуілдер мен наразылық акцияларына қатысуға тыйым салынады.
Бұл ретте мұндай шектеулердің құқықтық негізі болуы тиіс. Әскери қызмет адамның басқа құқықтарын жоймайды. Сол заңның 5-бабында әскери қызметшінің мәртебесі азаматтың жалпы құқықтары мен бостандықтарын заңда белгіленген алып тастаулар мен шектеулерді ескере отырып қамтитыны жазылған.
Әскери қызмет және мәжбүрлі еңбек
Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пакт мәжбүрлі немесе міндетті еңбекке тыйым салады. Алайда, оның 8-бабында әскери сипаттағы қызметтің мұндай еңбекке жатпайтыны бөлек көрсетілген.
Сондықтан, халықаралық құқық міндетті әскери қызметті тыйым салынған мәжбүрлі еңбек ретінде қарастырмайды.
Бұл мемлекет әскери қызметшілермен өз қалауынша әрекет ете алады дегенді білдірмейді. Мысалы, сол Пактінің 7-бабы азаптауға және қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе адамның қадір-қасиетін қорлайтын қарым-қатынасқа тыйым салады.
Сеніміне байланысты әскери қызметтен бас тарту
Әскери қызмет адамның діни немесе басқа да терең сенімдеріне қайшы келген кезде бөлек жағдай туындайды.
БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі комитеті сеніміне байланысты әскери қызметтен бас тартуды ар-ождан бостандығымен байланыстырады. Комитет мұндай адамдар үшін мемлекет баламалы азаматтық қызметті қарастыра алатынын көрсетеді. Ол азаматтық сипатта болуы, әскери жүйеден тыс болуы және жаза түрінде қолданылмауы тиіс.
Бұл кез келген әскерге шақырылушының армияға барғысы келмегені үшін ғана қызметтен бас тартуға құқығы бар дегенді білдірмейді. Халықаралық стандарттар әскери қызмет адамның сенімдерімен елеулі қайшылыққа түскен жағдай туралы айтады.
БҰҰ-ның Қазақстанға қатысты ұстанымы
БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі комитеті 2025 жылы Қазақстандағы жағдайға жеке тоқталды. Комитет елдің үшінші мерзімді баяндамасына қатысты қорытынды ескертулерінде ар-ождан себептері бойынша әскери қызметтен бас тарту құқығы заңнамада бекітілмегенін, сондай-ақ мұндай адамдарға баламалы азаматтық қызметке кепілдік беретін жеке норма жоқ екенін мәлімдеді.
Комитет Қазақстанға мұндай құқықты заңнамада бекітуді және әскери сипатта болмайтын, кемсітусіз қолжетімді әрі әскери қызметтен бас тартқаны үшін жазаға айналмайтын балама азаматтық қызметті қарастыруды ұсынды.
Сонымен қатар, Қазақстан заңнамасында әскерге шақырудан босатудың нақты негіздері қарастырылған. Олардың қатарында, мысалы, денсаулық жағдайына байланысты әскери қызметке жарамсыз болу, белгілі бір жағдайларда 27 жасқа толу, ғылыми дәрежесінің болуы және тіркелген діни бірлестіктің дін қызметшісі мәртебесі бар.
Бұған дейін Youth.kz діни немесе моральдық сенімдеріне байланысты әскери қызметтен бас тартқан және баламалы қызметке қол жеткізуге тырысқан әскерге шақырылушылар туралы жазған.
