БҰҰ комитеті әйелдерді зорлық-зомбылықтан қорғаудағы олқылықтарды атады

Қазақстанда тұрмыстық зорлық-зомбылықтан зардап шеккен әйелдерді қорғау мәселесі БҰҰ комитетінің отырысында көтерілді. Human Rights Watch халықаралық құқық қорғау ұйымы заңнаманы жетілдіру, полицияның әрекетін бақылау және зорлық-зомбылық көрген әйелдердің қауіпсіздігін қамтамасыз ету қажет екенін мәлімдеді. Ұйымның пікірінше, әйелдердің көмек сұрауы  жеткіліксіз, мемлекеттік органдар оларды нақты қорғауы керек.

2026 жылғы 6 қазанда БҰҰ-ның Әйелдерге қатысты кемсітушілікті жою жөніндегі комитеті Қазақстанның әйелдер құқығын қорғау саласындағы міндеттемелерінің орындалуын талқылады. Отырыста тұрмыстық зорлық-зомбылыққа қарсы заңдарды жетілдіру, жәбірленушілерді қорғау және құқық бұзған адамдарды жауапқа тарту мәселелері қаралды.

14 қазанда Human Rights Watch (HRW) ұйымы осы мәселеге арналған материал жариялап, Қазақстан билігін әйелдерді тұрмыстық зорлық-зомбылықтан қорғау үшін нақты шаралар қабылдауға шақырды.

Ұйымның мәліметінше, БҰҰ комитетінің отырысында Қазақстан делегациясы тұрмыстық зорлық-зомбылықты жеке қылмыс ретінде белгілейтін заң қабылдауға уәде берген. Алайда HRW заңнаманы өзгерту ғана емес, оның іс жүзінде жұмыс істеуі де маңызды екенін ескертеді.

Тұрмыстық зорлық-зомбылыққа қатысты заңда не өзгеруі керек?

Қазақстанда 2009 жылы «Тұрмыстық зорлық-зомбылық профилактикасы туралы» жеке заң қабылданған еді. Кейін оның күші жойылды. 2024 жылы заңнамаға өзгерістер енгізіліп, ұрып-соғу мен денсаулыққа қасақана жеңіл зиян келтіру үшін қылмыстық жауапкершілік қайта енгізілді.

Десе де, Human Rights Watch тұрмыстық зорлық-зомбылықты жеке қылмыс ретінде қарастыратын арнайы норма қажет деп санайды.

Мұның мәні неде? Отбасындағы зорлық-зомбылықты тек жеке жанжал немесе бір реттік төбелес ретінде қарастыру жеткіліксіз. Кейбір жағдайларда әйел ұзақ уақыт бойы қорқытуға, ұрып-соғуға және психологиялық қысымға ұшырауы мүмкін. Сондықтан, мұндай әрекеттердің қайталануын, жәбірленушіге төнген қауіпті және зорлық-зомбылықтың сипатын ескеретін құқықтық тетіктер қажет.

БҰҰ комитетінің отырысында да тұрмыстық зорлық-зомбылықты жеке қылмыс ретінде белгілеу мәселесі көтерілді. Қазақстан делегациясы осы бағытта заңнаманы жетілдіруге уәде берген.

Бұл әзірге жаңа заң қабылданды деген сөз емес. Заңнамалық өзгерістердің нақты мазмұны мен қашан қабылданатыны бөлек нақтылануы керек.

Әйел шағымданса, полиция бірден әрекет етуі керек

Тұрмыстық зорлық-зомбылыққа қарсы күрестегі маңызды мәселелердің бірі – әйелді қауіптен қорғау. Жәбірленуші полицияға арыз жазып, қорғау нұсқамасын алуы мүмкін. Бірақ, оның қауіпсіздігі осы құжаттың берілуімен ғана қамтамасыз етілмейді. Нұсқаманың талаптары орындалып, зорлық-зомбылықтың қайталануына жол бермеу қажет.

Human Rights Watch Қазақстанда әйелдердің бірнеше рет көмек сұрағанына қарамастан, зорлық-зомбылыққа ұшырағанын мысалға келтіреді. Ұйым қорғау тетіктерін дамыту керектігін айтады.

Мұндай жағдайда полицияның әрекеті ерекше маңызды. Қауіп туралы хабар түскенде, оны уақытында тексеру, жағдайдың қаншалықты қауіпті екенін бағалап, әйелді қорғау шараларын қабылдау қажет. Егер шағымдар ескерусіз қалса немесе қауіпке жеткілікті назар аударылмаса, зорлық-зомбылық жалғасуы мүмкін.

HRW бұл мәселені Астанада күйеуінің қолынан қаза тапқан Жазира Адауованың оқиғасы арқылы түсіндіреді.

Ұйымның мәліметінше, 2026 жылғы 23 қыркүйекте екі баланың анасы бұрынғы күйеуінің қолынан пышақ жарақатынан қаза тапқан. Марқұмның туыстары оның бұған дейін де қорқыту мен зорлық-зомбылыққа байланысты полицияға бірнеше рет шағымданғанын айтқан.

Осы оқиғаға байланысты төрт бұрынғы полиция қызметкерінің әрекетсіздігі тексеріліп жатқаны хабарланды.

Бұл істің барлық мән-жайы тергеу барысында анықталуы керек. Алайда, оқиға әйел зорлық-зомбылық туралы көмек сұраған кезде оның арызына тиісті деңгейде назар аударып, қауіптің алдын алу қаншалықты маңызды екенін көрсетеді.

Әйелді қорғау үшін зорлық-зомбылық өлімге себеп олғанша күтудің қажеті жоқ. Мемлекеттік органдардың міндеті – қауіптің белгілерін дереу байқап, қылмыстың алдын алу.

Ұзақ уақыт зорлық көрген әйелдің өзі қылмыстық қудалауға ұшырауы мүмкін бе?

Human Rights Watch Батыс Қазақстанда тұратын Эльвира Еркебаеваның оқиғасын да мысалға келтіреді.

Ұйымның жазуынша, әйел бұрынғы күйеуінен ұзақ жылдар бойы зорлық көрген. Материалда әйелдің бетіне қайнаған су шашу жағдайы да сипатталған.

HRW мәліметінше, 2025 жылы Еркебаева бұрынғы күйеуін өлтіруді ұйымдастыруға қатысы бар деген күдікпен қылмыстық қудалауға ұшыраған.

HRW бұл жағдайды тұрмыстық зорлық-зомбылықтан зардап шеккен әйелдердің көмекке қол жеткізуі және құқықтарын қорғауы мәселесі аясында қарастырады.

Мұнда әйел ұзақ уақыт бойы зорлық-зомбылық көрсе, мемлекет оны дер кезінде қорғай алды ма, оның шағымдары қалай қаралды және қауіптің алдын алу үшін қандай шаралар қабылданды деген сұрақ туындайды. 

Бұл сұрақтарға нақты жауап беру үшін әр істің материалдарын зерттеу қажет. Бірақ, жағдай ұшыққаннан кейін ғана әрекет етпеу керек.

БҰҰ комитеті қандай мәселелерге назар аударды?

БҰҰ-ның Әйелдерге қатысты кемсітушілікті жою жөніндегі комитеті Қазақстанның әйелдер құқығын қорғау саласындағы міндеттемелерінің орындалуын бақылайды. 2026 жылғы қазандағы отырыста сарапшылар тұрмыстық зорлық-зомбылық туралы істерді тергеу, әйелдердің құқықтық көмек алуы және сот төрелігіне қол жеткізуі жөнінде сұрақтар қойды.

БҰҰ-ның Женевадағы кеңсесі жариялаған отырыс қорытындысында Қазақстандағы әйелдердің құқықтарын қорғауға қатысты бірқатар мәселе талқыланғаны көрсетілген.

Қазақстан делегациясы өз кезегінде зорлық-зомбылықтың алдын алу, құқықтық көмек көрсету және дағдарыс орталықтарының жұмысы бағытында атқарылып жатқан шаралар туралы мәлімет берген.

Осы тұста екі нәрсені ажырату қажет. БҰҰ комитетінің отырысында сарапшылар Қазақстанға сұрақтар қойып, проблемаларға назар аударды. Ал Human Rights Watch ұйымы осы саладағы олқылықтарды атап, билікке нақты ұсыныстар берді. Екі ұйымның жұмысы өзара байланысты болғанымен, олардың мәлімдемелері бірдей емес.

Қазақстанда нақты не өзгеруі керек?

Human Rights Watch Қазақстандағы әйелдерді тұрмыстық зорлық-зомбылықтан қорғау үшін бірнеше бағытқа назар аударуды ұсынады.

Біріншіден, тұрмыстық зорлық-зомбылықты жеке қылмыс ретінде белгілеу қажет. Бұл мәселені құқықтық тұрғыдан нақтылауға және зорлық-зомбылыққа қарсы күрес тетіктерін күшейтуге мүмкіндік береді. Қазақстан билігі осы бағытта заңнаманы жетілдіруге уәде бергенімен, оның нақты қалай жүзеге асатыны маңызды.

Екіншіден, қорғау нұсқамаларының орындалуын бақылау керек. Әйелге қорғау нұсқамасын беру – алғашқы қадам ғана. Одан кейін оның талаптары орындалып жатқанын бақылап, қауіп қайта төнген жағдайда жедел әрекет ету қажет.

Үшіншіден, зорлық-зомбылық жасаған адамдар жауапқа тартылуы керек. Ол үшін полицияға түскен арыздарды уақытында қарау, дәлелдерді жинау және ықтимал әрекетсіздікке қатысты шағымдарды әділ тексеру маңызды.

Төртіншіден, зорлық-зомбылықтан зардап шеккен әйелдерге нақты көмек көрсетілуі керек. Әйелдер құқықтық кеңес алып, қажет болған жағдайда дағдарыс орталығына орналасып, қауіпсіз жерге бара алуы тиіс. Мұндай көмектің қолжетімді болуы да маңызды.

Бұл шаралардың барлығы бір-бірімен байланысты. Заңда жауапкершілік белгіленгенімен, полиция шағымға тиісті назар аудармаса немесе әйел қауіпсіз жерге орналаса алмаса, ол өзін-өзі қорғай алмайды.

Заң өзгерсе, әйелдердің өмірінде не өзгереді?

Тұрмыстық зорлық-зомбылықпен күресу үшін заң қабылдау жеткіліксіз. Ең маңыздысы – әйел көмек сұрағанда, мемлекеттік органдар дер кезінде әрекет етіп, оның қауіпсіздігін қамтамасыз етуі керек.

Егер әйел полицияға бірнеше рет шағымданса немесе қорғау нұсқамасына қарамастан зорлық-зомбылық жалғаса берсе, қолданыстағы заң жұмыс істемейді деген сөз. Сондықтан, әрбір арызды мұқият тексеріп, қауіптің алдын алып, зорлық-зомбылық жасаған адамды жауапқа тарту керек.

БҰҰ комитетінің отырысы мен Human Rights Watch ұйымының материалы әйелдерді қорғау мәселесінде заңнаманы жетілдірумен қатар, оның іс жүзінде орындалуына да мән беру керектігін көрсетеді. Ол үшін полицияның жауапкершілігін арттыру, жәбірленушілерге құқықтық көмек көрсету және қауіпсіз баспанаға қол жеткізуін қамтамасыз ету керек.

Негізгі мақсат – зорлық-зомбылықпен күресіп қана қоймай, оның алдын алып, әйелдердің өмірі мен денсаулығын қорғау. Әйел көмек сұраған сәттен бастап, қауіп сейілгенге дейін тиісті органдар оның қауіпсіздігіне жауапкершілікпен қарауы керек.

Бұған дейін Қазақстанда зорлық-зомбылыққа тап болғанда қайда жүгінуге болатынын жазған едік.