Оралхан Бөкей: кең даланың үнін жеткізген драматург
Дәулет Сахан28 қыркүйекте қазақ әдебиетінің көрнекті жазушысы, драматург Оралхан Бөкей дүниеге келген. Қысқа өмірге қарамастан, жазушы тірі кезінде көтерген мәселелер уақыт өткен сайын өзектілігін жоғалтпады. Жалғыздық, туған жер, адам мен табиғаттың байланысы, ар-ұят, махаббат пен өмірдің мәні – Бөкей прозасының өзегіндегі тақырыптар.
«Мұзтау», «Қар қызы», «Қайдасың, қасқа құлыным?», «Атау кере», «Сайтан көпір» сияқты шығармаларында Алтайдың тауы, қары мен бораны кейіпкерлердің ішкі әлемімен астасып жатады. Бәлкім сол үшін Оралхан Бөкейдің кейіпкерлері көбіне жалғыздықпен бетпе-бет келеді. Бірақ жазушы үшін жалғыздық – адамның өзінің ішкі әлеміне үңілуімен сипатталады. Оның мына бір сөзі осы тақырыпты дәл аңғартады:
«Бүкіл әлемде адам баласы қаншалықты мол болса, соншалықты жалғыз – оны жалғызсыратпайтын айрылмас адал досы – өзінің ойы ғана».
Бөкей шығармаларындағы тағы бір маңызды ұғым – адамның өз тамырынан ажырамауы. Жазушының «Қанатыңмен ұшқанда, құйрығыңды ұмытпа» деген сөзі де осы ойды қысқа әрі бейнелі жеткізеді. Адам қанша биікке ұмтылса да, өзінің шыққан ортасын, туған жерін, өткенін ұмытпауы керек. Бұл ой жазушының туған жер туралы шығармашылығынан да анық байқалады. Оралхан Бөкей өз туындыларының басым бөлігін Алтаймен, ауыл өмірімен және сол ортадағы қарапайым адамдардың тағдырымен байланыстырған.
«Не жазсам да өз заманымды, сол заманда табан ет, маңдай терін жұмсап жүрген қарапайым еңбек адамдарын тілге тиек етуге тырыстым», – деп жазған.
Жазушы үшін әдебиет өмірден бөлек тұрған дүние емес. Бұл ынтаны ішінара әлеуметтік реализм жанрымен, ішінара автордың ішкі қалауымен түсіндіруге болады. Замандасы Мұқағали Мақатаев сияқты, Бөкей де өмірді бақылап, оның адамға қоятын сұрақтарын әдебиет арқылы қайта ұсынуға тырысқан. «Қар қызы» мен «Мұзтау» сияқты шығармаларында бұл ұстаным ерекше байқалады.
«Көркем шығарма дегеніміз – өмір атты алып кітапты оқу арқылы жасалған конспекті ғана. Сондықтан да, біздер – жазушылар өмірдің мәңгілік студенттеріміз», – деген сөзі шығармашылыққа деген көзқарасын көрсетеді.
Оралхан Бөкейдің ойлары кейде бүгінгі өмірге тікелей айтылғандай әсер қалдырады:
«Қазіргі адамдардың бәрі асығыс. Бірақ қайда асығып бара жатқандарын өздері де білмейді. Білсе, асықпас еді ғой».
Жазушы өмірді дайын жауаптары бар құбылыс ретінде қарастырмайды. Оның «Өмір ешқашан шешуі табылмас жұмбақ, ешкім шығара алмас қиын есеп» деген сөзі де осы дүниетаныммен үндес. Адамның өмір жолында барлық сұрақтың жауабы бірден табыла бермейді. Кейде маңыздысы – сол сұрақтың өзіне адал болу.
Оралхан Бөкейдің шығармашылығын бір ғана тақырыппен шектеу қиын. Оның прозасында туған жер де, махаббат та, жалғыздық та, адам мен табиғаттың қарым-қатынасы да бір-бірімен байланысып жатады. Тіпті бір кезеңде байқалмаған ойды басқа жаста, басқа уақытта басқаша қабылдауға болады. Оралхан Бөкейдің әдеби мұрасы оқырманға дайын ақыл айтудан гөрі, адамның өзіне сұрақ қоюға мүмкіндік береді.
Абайдың есімі көбінесе поэзиясымен немесе «Қара сөздермен» байланыстырылғанымен, бірақ оның қызығушылықтары әлдеқайда кең болды. Youth.kz бұған дейін ойшылдың өмірі мен мұрасы туралы баяндаған болатын.
