Неліктен несиелер қымбаттап, ал ақшаның құны төмендейді
Дәулет СаханАдам банкке несие алуға келгенде ең алдымен: «Неліктен пайыздық мөлшерлеме соншалықты жоғары?» деген сұрақ қояды. Әрбір пайыздық мөлшерлеменің артында инфляция, базалық мөлшерлеме, қаражат тарту құны, несиенің қайтарылмау тәуекелі және өткен қаржы дағдарыстарының салдары сияқты өзара байланысты экономикалық үдерістер жатыр. Бүгінде дәл осы факторлар қазақстандықтардың қарызға алған ақшасы үшін қанша төлейтінін айқындайды. Толығырақ Youth.kz материалында.
Қоғамда банктер жиі сынның астында қалады. Оларды «пайда үшін ғана жұмыс істейтін ұйымдар» деп атап, жоғары пайыздық мөлшерлемелер мен қымбат несиелер үшін айыптайды. Мұндай көзқарас «TALDAU TALKS №9» подкастында да айтылды. Бағдарлама жүргізушісі қоғамда «барлық жамандықтың себебін банктерден көреді, оларды жоғары пайыздық мөлшерлемелер үшін айыптайды» деп атап өтті. Алайда пікірталасқа қатысушылар мәселені кеңірек қарастырып, оның экономикалық себептерін түсіндіруге тырысты.
Ақша неге құнсызданады?
Инфляция ақшаның сатып алу қабілетінің төмендеуін білдіреді. Егер бір жыл бұрын 100 мың теңгеге белгілі бір көлемдегі тауарларды сатып алуға болса, бүгін сол ақша бұрынғыдай жеткіліксіз болуы мүмкін. Бағалар өскен сайын адамдар ақшасын тезірек жұмсауға немесе тауарлар одан әрі қымбаттап кетеді деген қауіппен несие алуға ұмтылады.
Мемлекет үшін жоғары инфляция – үлкен экономикалық мәселе. Баға өсімін тежеу мақсатында Ұлттық Банк базалық мөлшерлемені көтереді. Соның салдарынан бүкіл экономика үшін ақша қымбаттайды. Банктер депозиттерді жоғары пайызбен тартуға мәжбүр болады, кейін бұл шығындарын өтеу үшін несиелердің пайыздық мөлшерлемесін де көтереді.
Еліміздегі ең ірі банктің басқарма төрайымы Өмір Шаяхметова бұл механизмді былай түсіндіреді:
«Бүгінде қорландыру құны 20 пайызға дейін жеткен кезде, бизнесті 24 пайызбен несиелеу үшін кәсіпорынның рентабельділігі кемінде 30 пайыз болуы керек. Ал мұндай табыстылықты барлық компания қамтамасыз ете алмайды».
Бұл сөздер жоғары пайыздық мөлшерлемелер банктердің ғана қалауынан туындамайтынын көрсетеді. Алдымен банк халықтың депозиттері мен басқа да қаржы құралдары арқылы қаражат тартады. Егер осы ресурстардың құны өссе, арзан несие беру іс жүзінде мүмкін болмайды.
Неліктен банктер халықты бизнеске қарағанда көбірек несиелендіреді?
Соңғы жылдары Қазақстанда тұтынушылық несиелеу қарқынды дамып келеді. Көптеген азаматтар тұрмыстық техника, жиһаз, смартфон сатып алу немесе күнделікті қажеттіліктерін өтеу үшін ғана несие рәсімдейді.
Өмір Шаяхметованың айтуынша, бұған екі негізгі себеп бар. Біріншісі – адамдардың өмір сүру сапасын дәл қазір жақсартуға деген ұмтылысы. Екіншісі – халықтың нақты табысының төмендеуі.
«Тұтынушылық несиелер адамдарға сатып алуды кейінге қалдырмай, бүгін тұтынуға мүмкіндік береді», – дейді ол.
Сонымен қатар, мұндай несиелерге сұраныстың артуы «халықтың нақты табысының төмендеуімен» де байланысты екенін атап өтті.
Алайда мұнда үлкен қауіп бар. Егер несие табыс жетіспеушілігін өтеудің құралына айналса, халықтың қарыз жүктемесі біртіндеп артады. Экономика тұрақты дамыған кезеңде бұл жүйе жұмыс істегенімен, дағдарыс жағдайында көптеген қарыз алушылар несиелерін уақытылы қайтара алмай қалуы мүмкін.
Банк дағдарыстарынан алынған сабақ
Жоғары пайыздық мөлшерлемелер қаржы жүйесінің жалғыз мәселесі емес. Қазақстан банк жүйесіндегі қиындықтардың сыртқы факторлардан емес, ішкі басқару кемшіліктерінен туындаған кезеңдерді де бастан өткерді.
Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің төрайымы Мәдина Әбілқасымова былай дейді.
«Банктердің акционерлері кім екені түсініксіз болған, офшорлық компаниялар қатысқан кезеңдер болды... Мұның бәрі үлкен дағдарыстарға алып келді».
Оның айтуынша, банк жүйесінің ашық болмауы, меншік иелері мен банктер арасындағы мүдделер қақтығысы және проблемалық активтердің жиналуы бұрынғы қаржы дағдарыстарының негізгі себептерінің бірі болды.
Осы оқиғалардан кейін Қазақстанда банк секторын реформалау жұмыстары жүргізілді. Банктердің баланстары проблемалық активтерден тазартылды, мемлекеттік бақылау күшейтілді, капитал жеткіліктілігіне және корпоративтік басқаруға қойылатын талаптар қатаңдатылды.
«Бүгінде банк секторы тұрақты... Соңғы жылдары банк жүйесі күйзелісті активтерден толық тазартылды», – деп Мәдина Әбілқасымова атап өтті.
Реттеушінің мәліметінше, проблемалық несиелердің көлемі бірнеше есе азайып, банктердің капитал қоры белгіленген ең төменгі нормативтерден едәуір жоғары деңгейге жеткен. Бұл қазіргі Қазақстанның банк жүйесі он жыл бұрынғыға қарағанда әлдеқайда тұрақты екенін көрсетеді.
Банктердің цифрлық серпілісі
Сынға қарамастан, Қазақстандағы цифрландырудың негізгі қозғаушы күштерінің бірі дәл банктер болды. Қазір қаржылық операциялардың басым бөлігі мен көптеген мемлекеттік қызметтерді мобильді қосымшалар арқылы алуға болады.
Өмір Шаяхметова Қазақстанның цифрлық банктік қызметтердің қолжетімділігі мен ыңғайлылығы жағынан әлемдегі көшбасшы елдердің қатарына кіретінін атап өтті. Оның айтуынша, шетелдік инвесторлар қазақстандық қаржы технологияларының даму деңгейіне және қызмет көрсетудің жылдамдығына таңғалады.
Алайда цифрландырудың өзі несиелерді арзандатпайды. Ол қызмет көрсету сапасын арттырып, несие рәсімдеу уақытын қысқартады, бірақ экономиканың негізгі заңдарын өзгерте алмайды: инфляция жоғары болған жағдайда ақша құны да жоғары болып қала береді.
Шешім бар ма?
Экономист Ғалым Хұсайыновтың пікірінше, Қазақстанның банк жүйесі бүгінде әлемдегі ең тұрақты жүйелердің біріне айналды.
«Бүгінде Қазақстан капиталдандыру деңгейі, тұрақтылығы және активтердің сапасы бойынша әлемдегі алдыңғы қатарлы елдердің қатарына кіреді деп айтуға болады», – деді Ғалым Хұсайынов.
Сонымен бірге сарапшы банк нарығындағы жоғары шоғырлануға назар аударады. Нарықтағы активтер мен пайданың басым бөлігі бірнеше ірі банктің қолында шоғырланған, бұл бәсекелестікті әлсіретеді. Оның пікірінше, жаңа қаржы ұйымдарының нарыққа келуіне жағдай жасау қажет, өйткені дәл бәсекелестік қаржылық қызметтердің құнын төмендетіп, несиелердің қолжетімділігін арттыра алады.
Инфляция, қымбат несиелер және экономикалық дағдарыстар – бір-бірімен тығыз байланысты құбылыстар. Бағалар өскен сайын ақша қымбаттайды, ал ақша қымбаттаған сайын несиелердің пайыздық мөлшерлемесі де жоғарылайды. Қымбат несие бизнестің инвестициялық мүмкіндігін шектейді, ал экономиканың баяу дамуы халықтың әл-ауқатына әсер етеді. Сондықтан инфляциямен күрес – қолжетімді несиелеудің, кәсіпкерліктің дамуының және елдің ұзақ мерзімді экономикалық өсімінің басты шарты.
