Лудомания және крипто: «оңай ақша» қазақстандық зумерлердің өмірін қалай бұзады?
Дәулет СаханСіз күн сайын бірнеше мың теңгеге бәс тігу, бірнеше күн ішінде 50% табыс табу немесе Telegram арқылы криптожобаға инвестиция салу жайлы ұсынысты көресіз. Неліктен қазақстандық жастар алғашқы шығыннан кейін де тәуекелге барып, тоқтай алмайды? Youth.kz «оңай ақша табу» эпидемиясының ауқымын зерттеді.
Статистика не дейді?
Лудомания – құмар ойындарға патологиялық әуестік. Бұл медициналық көмекті қажет етуі мүмкін психикалық бұзылыс болып саналады.
2026 жылдың I тоқсанында Қазақстандағы жалпы жұмыссыздық деңгейі 4,5%-ды, ал 15–34 жастағы жастар арасындағы жұмыссыздық деңгейі 3,0%-ды құрады. Осы кезеңде жұмыс күші 9,84 млн адам, жұмыспен қамтылғандар саны 9,39 млн адам болды. Бұл көрсеткіштер жұмыссыздық пен лудомания арасында тікелей байланыс бар екенін дәлелдемесе де, бірақ жастардың бір бөлігі үшін қосымша ақша көзі ретінде қарастырылды мүмкіндігін көрсетеді.
2024-2026 жылдарға арналған заңсыз ойын бизнесі мен лудоманияға қарсы іс-қимыл жөніндегі кешенді жоспарда құмар ойындар мен бәс тігуге тұрақты түрде қатысатын шамамен 700 мың адам туралы бағалау көрсетілген.
Әлеуметтік желілер тек бәс тігуді ғана сатпайды
Қазақстандағы ойынға тәуелділікті зерттеуге арналған зерттеулердің бірі Туризм және спорт министрлігінің тапсырысы бойынша жүргізілді. Оған 5 998 азамат пен 20 сарапшы қатысты. Респонденттердің ішінде 18–23 жастағы 1 205 адам және 24–29 жастағы 1 232 адам болды.
Зерттеу көрсеткендей, сауалнамаға қатысқандардың 35,4%-ы құмар ойындар туралы алғаш рет достары мен таныстарынан білген, ал 20,2%-ы әлеуметтік желілер мен мессенджерлердегі жарнама арқылы танысқан.
Бәс тігу жарнамасының жанында криптовалюта, трейдинг, инвестиция және тез ақша табу туралы контент қатар жүреді. Криптовалютаның өзі қаржы пирамидасы да, азарттық ойын да емес. Алайда цифрлық активтер заңсыз айырбастау операцияларында, қаржы пирамидаларында, алаяқтық схемаларда және ақша қозғалысын жасыру үшін қолданылуы мүмкін.
Психолог пікірі
Жас дипломды психолог Альбина Калачева біздің веб-сайтқа эксклюзивті пікірлер қалдырды. Ол лудомания мен күмәнді қаржылық схемалардың жастар арасында таралуын бірнеше фактор арқылы түсіндірді. Оның айтуынша, жастардың өз буынына тән қаржылық тәуелсіздікке ұмтылысы, әлеуметтік желілердегі «тез байыған» адамдардың бейнесі және тәуекелге қызығушылық мұндай ұсыныстарды тартымды етуі мүмкін.
«Жастардың барлығы тәуекелге бейім немесе қаржылық тұрғыдан сауатсыз деген сөз емес. Бірақ дәл осы кезеңде адам өзін кәсіби, әлеуметтік және қаржылық тұрғыдан қалыптастырады. Сондықтан «тез ақша табу» туралы уәделер психологиялық тұрғыдан тартымды болуы мүмкін», – деп Калачева дәл байқады.
Психологтың айтуынша, тәуелділікті адамның ерік-жігерінің әлсіздігімен ғана түсіндіру дұрыс емес. Алғашқы ұтыс немесе тәуекелдің өзі жағымды эмоция тудырады. Ал тұрақсыз, күтпеген ұтыс адамды қайта-қайта әрекет жасауға итермелеуі мүмкін.
Ұтылғаннан кейін жағдай одан әрі қиындайды: адам ойынды тоқтатудың орнына ақшасын қайтаруға тырысады. Осылайша бәс тігу эмоцияны реттеудің бір тәсіліне айналуы ықтимал.
«Тәуелділіктің артында ақша мәселесінен бөлек, стресс, өзін төмен бағалау, әлеуметтік қысым немесе эмоционалдық қиындықтар тұруы мүмкін», – деді Альбина Калачева.
Сондықтан «ойнама» деп айту әрдайым жеткіліксіз. Алдымен адамның не үшін ойынға қайта оралатынын түсіну қажет.
Калачеваның пікірінше, алғашқы маңызды қадам – мәселені мойындау. Егер адам бәс тігуді бақылай алмайтынын, ұтылған ақшасын қайтару үшін қайта-қайта ойнайтынын, қарыз ала бастағанын немесе ойынның оқуына, жұмысына және қарым-қатынасына зиян келтіріп жатқанын байқаса, маманға жүгінген жөн.
Алғашқы қадам ретінде психологқа немесе психотерапевтке баруға болады. Тәуелділік айқын болса, психиатр-наркологтың көмегі де қажет болуы мүмкін.
Психолог жастардың жақын ортасының реакциясы да маңызды екенін атап өтті. Адамды ұялту немесе кінәлау оны көмек сұраудан алыстатуы мүмкін. Сондықтан мәселені ашық талқылап, кәсіби көмекке жүгінуге қолдау көрсету маңызды.
«Жылдам инвестиция» схемасы қалай жұмыс істейді?
Қазақстандағы көрсеткіштердің бірі Шымкенттегі қаржы пирамидасына қатысты.
Күдікті тұлға инвестициялық платформа ретінде жұмыс істеп, әлеуметтік желілер арқылы азаматтардан 20 мыңнан 500 мың теңгеге дейін ақша тартқан.
Қатысушыларға салым сомасының 30–50%-ына дейінгі табысқа 3–5 күн ішінде қол жеткізуге уәде берілген. Жалпы салым көлемі 700 млн теңгеден асқан.
Жаңа қатысушыларды тарту үшін жылдам пайда туралы уәде, психологиялық қысым және белгілі бір мерзіммен шектелген ұсыныстар қолданылған. Яғни адамға тәуекелді байыппен бағалап үлгерместен шешім қабылдауға қысым жасалған.
86 мың адам және 36 қаржы пирамидасы
Қаржылық мониторинг агенттігінің мәліметінше, 2025 жылдың басынан бері 36 қаржы пирамидасы жойылып, оларға 86 мыңнан астам азамат тартылған.
Сонымен қатар жалған инвестициялық жобалар туралы ақпарат таратқан 7 мыңнан астам интернет-сайт бұғатталып, Instagram мен Telegram желілеріндегі 43 заңсыз чаттың қызметі тоқтатылған. Бұл чаттардың жалпы аудиториясы 276 мың қатысушыны құраған.
Криптоәмиян қылмыстық схеманың бір бөлігіне айналған кезде
Істердің бірінде үш адам криптовалютаны заңсыз айырбастаумен айналысқан. ҚМА мәліметінше, операциялардың жалпы айналымы 681 млн теңгеден асып, фигуранттармен 380 адам транзакция жасаған.
Тағы бір мысал – Boxy Wealth қаржы пирамидасы. Оның ұйымдастырушылары салымшыларға тәулігіне 5–10% табыс уәде еткен. Ақша банк карталарына түсіп, кейін олардың шығу тегін жасыру үшін дропперлер арқылы криптоәмияндарға аударылған. Іс бойынша 180-нен астам азамат жәбірленуші деп танылып, оларға келген залал көлемі 230 млн теңгені құраған.
Сонымен қатар қазіргі схемалар цифрлық инфрақұрылымды жиі пайдаланады. Қазақстанның Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі 2026 жылғы мамырда қаржы пирамидаларының цифрлық ортаға бейімделіп жатқанын ескертті: олар әлеуметтік желілерді, психологиялық манипуляцияларды және кәсіби қаржылық терминдерді пайдаланып, өздерін шынайы инвестициялық жоба ретінде көрсетуге тырысады.
