Неліктен Қазақстан армиясында жастар қаза табады: атышулы оқиғаларды еске түсіреміз
Дәулет СаханКаспий теңізіндегі оқу-жаттығу кезінде әскери қызметшілердің қаза болуынан кейін Қазақстанда армиядағы қауіпсіздік пен әскери қолбасшылықтың жауапкершілігі қайтадан талқылана бастады. Елде қоғамның кең резонансын тудырған басқа да істер болған. Олардың кейбірінде қаза тапқандардың туыстары болған оқиғаға тікелей қатысушылардың әрекетіне ғана емес, командирлер мен бөлім басшыларының жауапкершілігіне де қатысты сұрақтар көтерді. Youth.kz осындай үш оқиғаны еске түсіреді.
Владислав Челахтың ісі
2012 жылғы 28 мамырда «Арқанкерген» шекара бекетінде ҰҚК Шекара қызметінің 14 әскери қызметшісі мен қорықшы Руслан Ким қаза тапты. Бекет Алматы облысының тауларында, Қытай шекарасына жақын жерде орналасқан.
Бекетпен байланыс 30 мамырда үзілді. Ол жерге шекарашылар барған кезде өртенген ғимарат пен қаза тапқандардың денелерін анықтады. Кейін тағы бір әскери қызметшінің денесі табылды. Ал жалғыз тірі қалған адам 19 жастағы мерзімді әскери қызметші Владислав Челах болды. Ол 5 маусымда бекеттен шамамен 24 шақырым жердегі шопандардың қыстауынан табылды.
Алғашында тергеу оқиғаның бірнеше нұсқасын қарастырды. Қоғамда ықтимал шабуыл, контрабандашылар, шекара бекетіндегі ішкі жанжал және жарғылық емес қарым-қатынас туралы пікірлер айтылды. Челах ұсталғаннан кейін тергеу жаппай кісі өлтіру нұсқасына басымдық берді.
2012 жылғы маусымда прокуратура Челахтың 14 әскери қызметшісі мен қорықшыны өлтіргенін мойындағанын хабарлады. Тергеу оның әрекетіне ішкі жанжалдарды себеп ретінде атады. Кейін Челах мойындау сипатындағы көрсетулерінен бас тартып, өзіне қысым жасалғанын мәлімдеді.
Сотта ол адам өлтіру қылмысын жасамағанын айтты. Өз көрсетулерінде Челах бекетке азаматтық киім киген белгісіз адамдар келгенін баяндады. Оның нұсқасы бойынша, содан кейін әскери қызметшілер өлтіріліп, өзі қашып кеткен.
Сот бұл нұсқаны қабылдамады.
2012 жылғы 11 желтоқсанда Челах 15 адамды өлтірді деп танылып, өмір бойына бас бостандығынан айырылды. Кейін үкім өзгеріссіз қалдырылды.
Алайда істің басқа бір бөлігі Челахқа емес, шекара бекетіндегі қызметтің қалай ұйымдастырылғанына және оның басшылығының әрекеттеріне қатысты болды.
Қайғылы оқиғадан кейін «Сары-Бөктер» шекара бекетінің бастығы Алексей Фомин қылмыстық жауапкершілікке тартылды. Оған, атап айтқанда, «Арқанкергенмен» байланыстың үзілгені туралы Үшарал шекара отрядының басшылығына хабарламады, байланысты қалпына келтіру үшін қажетті шараларды қабылдамады, оқ-дәрілерді сақтау кезінде заң бұзушылықтарға жол берді және басқа да қызметтік тәртіп бұзушылықтарға барды деген айыптар тағылды.
2012 жылғы желтоқсанда Фомин үш жылға бас бостандығынан айырылды, бұл туралы Tengri News жазды. Сонымен бірге оған тағылған ең ауыр айыптар – әрекетсіздік пен өкілеттігін асыра пайдалану – алынып тасталды.
Фоминнің қорғаушылары жауапкершіліктің бұлай бөлінуімен келіспеді. Адвокат сотта қорғауындағы адамның кінәсі дәлелденбегенін және проблемалар Үшарал шекара отрядының бүкіл деңгейінде болғанын мәлімдеді. Ол отряд бастығы Нұржан Сержановтың әрекеттерін тексеруді талап етті.
Оқиғадан кейін көп ұзамай ҰҚК Шекара қызметінің директоры генерал-майор Нұржан Мырзалиев те қызметінен айырылды. 13 маусымда ол қызметтен босату туралы рапорт беріп, президент оның өтінішін қабылдады.
Сол кездегі Мәжіліс депутаты, генерал Бақытжан Алтынбаев жағдайға қатысты пікір білдіре отырып, бекетте жарғы мен қызмет атқару ережелерінің бұзылғанын айтты. Оның сөзінше, тәртіпті қамтамасыз ету тек қатардағы әскери қызметшілердің ғана емес, командирдің, кезекшілердің, келісімшарт бойынша әскери қызметшілер мен офицердің де міндеті болған. Алтынбаевтың бұл сөздерін Tengri News те келтірді. Ол Шекара қызметі басшысының қызметтен кетуін қылмысты кімнің тікелей жасағанына қарамастан, қызметті ұйымдастыруға қатысты жауапкершілікпен байланыстырды.
Сонымен бірге адам өлтіру ісі бойынша ресми сот нұсқасы өзгерген жоқ: 15 адамның өліміне кінәлі деп Челах танылды.
Челах арада бірнеше жыл өткеннен кейін де өзінің кінәсіз екенін айтып келді. 2022 жылғы желтоқсанда ол президент Қасым-Жомарт Тоқаевқа істі қайта қарау туралы өтініш жасады. Бас прокуратура өтінішті алғанын растап, іс материалдарын сұратты. 2023 жылғы ақпанда ҰҚК Шекара қызметінің басшысы Ерлан Алдажұманов ведомство тергеу толық жүргізілді деп санайтынын және оның ресми қорытындыларын ұстанатынын мәлімдеді.
Әлібек Қалбайдың ісі
2022 жылғы сәуірде Маңғыстау облысының 18 жастағы тұрғыны Әлібек Қалбай қаза тапты. Ол Жамбыл облысындағы №30212 әскери бөлімінде мерзімді әскери қызмет атқарған. Әскери бөлімге келгеннен төрт күн өткен соң, 22 сәуірде таңғы сап кезінде жағдайы нашарлап, госпитальға жеткізілді. Әскери қызметшіні құтқару мүмкін болмады.
Almaty TV мәліметінше, бастапқыда Қорғаныс министрлігі мәйітті тексеру кезінде тірі кезінде алған жарақаттар мен гематомалар анықталмағанын хабарлаған. Өлімнің нақты себептерін тергеу мен сот-медициналық сараптама анықтауы тиіс болды.
Туыстары бұл нұсқамен келіспеді. Олар Әлібектің денесінде жарақат іздері болғанын айтып, оның әскери бөлімде басынан не өткенін анықтауды талап етті.
Кейін тергеу Қалбайдың қайтыс болуынан бір күн бұрын әскери қызметтесі Айболат Аманжоловпен жанжалдасқанын анықтады. Айыптау нұсқасы бойынша, Аманжолов оны ұрып-соққан. Істі Алматы гарнизонының Әскери соты қарады.
Аманжолов кінәсін мойындамады. Қорғау тарапы куәгерлердің көрсетулеріндегі қайшылықтарға және тергеу барысының мән-жайларына назар аударды.
Қалбайдың отбасы үшін іс мұнымен аяқталған жоқ. Туыстары болған жағдайды екі сарбаздың арасындағы жанжал ретінде ғана қарастыруға болмайды деп есептеді. Олар әскери бөлімде не болғанын және әскери қызметшілердің тәртібі мен қауіпсіздігіне кім жауапты болғанын анықтау мәселесін көтерді.
Әскери бөлім басшылығына қатысты қызметке немқұрайлы қарау бойынша бөлек іс қозғалды. Бөлім командирі Доспаев пен оқу ротасының командирі Төлебаев қызметтерінен босатылды, бұл туралы El.kz жазды.
2023 жылғы сәуірде сот Аманжоловты әскери қызметшілер арасындағы өзара қарым-қатынас ережелерін бұзғаны үшін кінәлі деп танып, тоғыз жылға бас бостандығынан айыру жазасын тағайындады. Сондай-ақ сот моральдық зиян ретінде алты миллион теңге өндіріп алу туралы шешім шығарды.
Негізгі қылмыстық іс бойынша жауапкершілік жанжалға тікелей қатысушыға жүктелді.
Олжас Сүлейменовтің ісі
2013 жылғы қарашада Шымкентте 23 жастағы Олжас Сүлейменов қаза тапты. Ол №20030 әскери бөлімінің ГРУ «Спецназ» құрылымындағы келісімшарт бойынша әскери қызметшілер лауазымына іріктеуден өтіп жатқан.
Жаттығу спаррингі кезінде Сүлейменов басынан ауыр жарақат алып, комаға түсті. Кейін ауруханада қайтыс болды.
Сот-медициналық сараптама миға соққы және оның қысылуымен қатар жүретін жабық бас-ми жарақатын анықтады. Сонымен қатар оның іш аймағында бауырдың соғылуы және көптеген қанталаулар болғаны анықталды.
Тергеу кандидаттарды іріктеу кезінде қоян-қолтық ұрыс өткізілгенін анықтады. Іс материалдарында бұл жекпе-жектердің заңсыз өткізілгені және қатысушылардың қажетті қорғаныс құралдарымен қамтамасыз етілмегені көрсетілді.
Алайда бастапқыда әскери бөлім өкілдері Сүлейменовтің спарринг кезінде жарақат алмағанын мәлімдеді. Бөлім өкілдерінің нұсқасы бойынша, ол әскери бөлім аумағында құлап, басын бордюрге соғып алған. Бұл туралы Diapazon.kz жазды.
Сүлейменовтің ата-анасы жаңа тергеу жүргізілуін және мәйітті эксгумациялауды талап етуге мәжбүр болды. Туыстары Ішкі істер министрлігі мен Бас прокуратураға жүгінгеннен кейін қылмыстық іс сотқа жетті.
Нәтижесінде Tengri News мәліметінше, айып спаррингке қатысқан қатардағы әскери қызметшіге емес, әскери бөлім командирінің орынбасары Серік Режеповке тағылды.
Тергеу нұсқасы бойынша, жекпе-жектерді ұйымдастырған да Режепов болған. Шымкент гарнизонының Әскери соты Режеповті ауыр зардаптарға әкеп соққан қызметтік өкілеттігін асыра пайдаланғаны үшін кінәлі деп таныды.
2014 жылғы желтоқсанда оған жалпы режимдегі колонияда өтеумен алты жылға бас бостандығынан айыру жазасы тағайындалды. Сонымен қатар ол әскери атағынан айырылды.
Сүлейменовтің ата-анасы тағайындалған жазаны жеткіліксіз деп санады. Олар офицерге осы бапта көзделген ең жоғары жаза – он жыл бас бостандығынан айыру тағайындалуы керек деп мәлімдеді. Апелляциялық сот үкімді өзгеріссіз қалдырды.
Бұл үш іс әскери қызметшілер қаза болғаннан кейін сұрақтар тек оқиғаға тікелей қатысушыларға ғана емес, әскери бөлімдердің командирлері мен басшылығына да қойылған әртүрлі жағдайларды көрсетеді. Бұған дейін Youth.kz Қазақстан армиясындағы өлім-жітім мәселесін және әскери қызмет қауіпсіздігіне қатысты басқа да мәселелерді талдаған.
