Ұлттық қауіпсіздік журналистикаға қарсы құралға айналып барады
Рая Мінап «Шекарасыз тілшілер» (Reporters Without Borders, RSF) халықаралық ұйымы жариялаған «Ұлттық қауіпсіздік журналистикаға қарсы қару ретінде» атты жаңа баяндамасында әлемнің көптеген елдерінде ұлттық қауіпсіздік ұғымы өзінің бастапқы мақсатынан алыстап, журналистерді қудалау құралына айналғанын мәлімдеді. Ұйымның мәліметінше, бүгінде журналистер ұлттық қауіпсіздікке қауіп төндірді деген желеумен қудаланып, қамауға алынып, бақылауға ұшырап, елден кетуге мәжбүр болып, тіпті қаза тауып жатыр.
RSF баяндамасында бұл құбылыстың жаһандық сипат алғаны айтылып, баспасөз бостандығын қорғауға бағытталған он практикалық ұсыныс берілген.
RSF редакциялық директоры Анн Боканде ұлттық қауіпсіздік ұғымының журналистерге қарсы пайдаланылуы қоғам үшін қауіпті екенін айтады.
«Ұлттық қауіпсіздік ешқашан үкіметтердің журналистердің үнін өшіруіне сылтау болмауы тиіс. Әрбір негізсіз қудалау, әрбір заңсыз қамауға алу және баспасөзге қарсы қолданылған әрбір заң тек сөз бостандығына ғана емес, қоғамның ақпарат алу құқығына да қауіп төндіреді. Журналистика ешқашан мемлекетке қарсы жасалған қылмыс емес, керісінше, ол биліктің озбырлығына қарсы кепіл болып табылады», – деді Анн Боканде.
Баяндамада Сауд Арабиясының журналисі Турки әл-Жассер, Филиппин журналисі Френчи Мэй Кумпио және Қытай журналисі Чжан Чжань мысал ретінде келтірілген. Олардың барлығы 2020-2026 жылдар аралығында «ұлттық қауіпсіздік» деген желеумен жауапқа тартылған. Әл-Жассер өлім жазасына кесілсе, қалған екі журналист кәсіби қызметін атқарғаны үшін бас бостандығынан айырылған.
Соңғы уақытта мұндай жағдайлар жиілей түскен. Ресейде тәуелсіз «Қырым ынтымақтастығы» басылымы «шетел агенті» тізіміне енгізілді. АҚШ-та The Washington Post пен The Wall Street Journal журналистеріне ұлттық қауіпсіздікке қатысты ақпараттың жариялануына байланысты үлкен алқабилер сотында жауап беру туралы шақырту жіберілді. Ал Қытайда терроризм ұғымын кеңейтетін жаңа заң күшіне еніп, оның журналистерге қарсы қолданылуы мүмкін екені айтылуда.
Францияда журналист-зерттеуші Ариан Лаврийёге қатысты қозғалған іс те халықаралық ұйымның назарында. Ол Египеттегі француз барлау қызметінің жұмысына қатысты зерттеу жариялағаннан кейін бірнеше сағат бойы қамауда ұсталып, үйіне тінту жүргізіліп, бақылауға алынған. Тергеу судьясы оның жарияланымдарының қоғамдық маңызы зор екенін мойындағанымен, прокуратура істі қайта қарауға ұмтылып отыр.
Эссекс университетінің журналистика директоры әрі Index on Censorship басылымының редакторы Мартин Брайт қазіргі жағдайдың ерекше алаңдатарлық екенін айтты.
«Бұрын ұлттық қауіпсіздік пен баспасөз бостандығы арасындағы мұндай қақтығыстарды сирек кездесетін жағдай деп қабылдайтынбыз. Бүгінде ол мемлекеттік басқарудың қалыпты тәжірибесіне айналып барады. Демократиялық және авторитарлық мемлекеттер бір-бірінен ұлттық қауіпсіздік тетіктерін пайдалану арқылы журналистердің үнін өшірудің жолдарын үйренуде. Біз енді жеке оқиғаларды емес, жаһандық үрдісті көріп отырмыз», – деді Мартин Брайт.
RSF мәліметінше, қарулы қақтығыстардың көбеюі мен авторитарлық басқарудың күшеюі журналистердің жағдайын бұрынғыдан да қиындатқан. Палестиналық журналистердің Израиль бақылауындағы аумақтарда қамауға алынуы, Сахель аймағындағы бұқаралық ақпарат құралдарына қысым көрсетілуі, Ресейдің «шетел агенттері» туралы заңына ұқсас заңдардың басқа мемлекеттерге таралуы осының дәлелі ретінде көрсетілген.
Ұйым демократиялық мемлекеттердің де бұл үрдістен тыс қалмағанын атап өтті. Ұлыбританиядағы Ұлттық қауіпсіздік туралы заң, Грекиядағы журналистерді бақылау дауы, АҚШ-тағы тыңшылық туралы заң негізінде жүргізілген сот процестері сөз бостандығына қатысты алаңдаушылық туғызуда.
Баяндамада журналистерге терроризм, тыңшылық, жалған ақпарат тарату немесе мемлекет мүддесіне зиян келтіру секілді айыптардың жиі тағылатыны айтылған. Мұндай тәжірибе Ирандағы наразылықтарды, Танзаниядағы COVID-19 пандемиясын, Үндістан мен Мьянмадағы экологиялық мәселелерді жариялаған журналистерге қатысты да қолданылған.
RSF сарапшылары ұлттық қауіпсіздік заңдарының журналистерге қарсы пайдаланылуы демократиялық құндылықтарға қауіп төндіретінін ескертеді. Ұйым мемлекеттерді баспасөз бостандығын қорғауға, журналистердің кәсіби қызметіне кедергі келтірмеуге және ұлттық қауіпсіздік ұғымын сөз еркіндігін шектеудің құралына айналдырмауға шақырады. Өйткені тәуелсіз журналистика – қоғамның ақпарат алу құқығын қамтамасыз ететін және биліктің ашықтығын сақтайтын басты тетіктердің бірі.
