Қазақстандық партиялар жастарға не ұсынады?

Жастар Қазақстан халқының үштен бірінен астамын құрайды. Алайда олар елдің саяси өміріне белсенді қатыспайды Алдағы Құрылтай сайлауы қарсаңында Youth.kz саяси партиялардың жастарға қандай рөл беретінін, қандай мәселелерді көтеріп, оларды шешудің қандай жолдарын ұсынғанын анықтап көрді.

Материалды қалай жинап, талдау жүргіздік?

Біз Қазақстанда тіркелген барлық саяси партияның жұмысын талдадық:

• «Ақ жол»
• «Ауыл»
• «Әділет»
• «Байтақ»
• Қазақстан Халық партиясы (ҚХП)
• ЖСДП
• Respublica

№1 дереккөз: партиялардың өздерінен алынған ақпарат

Біз партиялардың ресми сайттарын зерттеп, басты беттегі және жаңалықтар лентасындағы алғашқы 10 жарияланымды талдадық. Сонымен қатар олардың сайлауалды бағдарламаларын талдап, әр партияға ресми ақпараттық сауал жолдадық.

Сауалда партия бағдарламасында жастарға арналған қандай негізгі бастамалар мен ұсыныстар қарастырылғанын, партия жастардың қандай мәселелерін ең өзекті деп санайтынын және оларды шешу үшін қандай шаралар ұсынатынын сұрадық. Сондай-ақ, партияда жастар саясаты бойынша жеке бағдарламалық құжат әзірленген болса, оны жіберуді өтіндік.

Барлық сауал жеріне жеткеніне көз жеткізбегендіктен, оларды Instagram арқылы және партиялардың баспасөз хатшыларының жеке байланыстары арқылы да қайталап жолдадық.

№2 дереккөз: БАҚ және басқа да ашық дереккөздер

Әр партия бойынша біз Google-дағы алғашқы 10 нәтижені де жинап, талдадық. Бұл үшін орыс және қазақ тілдерінде бірдей іздеу сұрауларын қолдандық.

Әр жарияланым бойынша оның жарияланған күнін, хабарлама түрін (жастармен кездесу туралы жаңалық, бағдарламалық бастама, шешім туралы есеп және т.б.), оқиға байланысты болған өңірді және жарияланым тілін тіркедік.

Бұл партиялардың жастармен жұмысын тәуелсіз БАҚ пен басқа ресурстардың қалай көрсететінін ғана емес, сонымен қатар бірыңғай әдістеме арқылы жарияланымдардың жиілігін, географиясын және тілдік арақатынасын салыстыруға мүмкіндік берді.

№3 дереккөз: тәуелсіз сарапшылардың пікірі

Соңында біз саясаттанушылармен, заңгерлермен және құқық қорғаушылармен сөйлестік. Олардан партиялардың жастармен жұмысын қалай бағалайтынын, қандай бағдарламалар мен жүйелі жұмысты атап өте алатынын және олардың пікірінше, партиялар бұл жұмысты қалай құруы керектігін сұрадық.

Партиялар әңгімеге дайын ба?

2026 жылғы 17 шілдеде Youth редакциясы партиялардың баспасөз бөлімдеріне олардың сайттары немесе веб-беттерінде көрсетілген электрондық пошта мекенжайлары арқылы ақпарат алу туралы сауалдар жолдады.

Сауалға бір сағат ішінде «Әділет» партиясы жауап беріп, сауалдағы дәлсіздіктерді көрсетіп, оны қайта жіберуді сұрады. 17 шілдеде партияның сайты арқылы қайта жолданған түзетілген сауалға әзірге жауап алған жоқпыз.

Айта кету керек, сауалды қайта жолдаған кезде веб-бетте пайда болатын жіберу туралы түбіртекті сақтап үлгермедік, себебі сайт қайта жүктелді. Ал сайттың жұмыс жүйесінде электрондық поштаға растау жіберу қарастырылмаған. Сонымен бірге алғашқы сауалға жауап беруден бас тарту туралы да ақпарат алған жоқпыз.

Қалған партиялардан бұл байланыс арнасы арқылы жауап мүлде түскен жоқ.

Бұл жерде сауалдардың Қазақстан Республикасы Конституциясының 23-бабына (ақпаратты еркін алу құқығы), ҚР «Саяси партиялар туралы» заңының 5-бабына (партиялар қызметінің жариялылық қағидаты), сондай-ақ ҚР «Ақпаратқа қол жеткізу туралы» заңына негізделіп жасалғанын атап өткен жөн.

Аталған заңдар жеке тұлғаларға да, ұйымдарға да қатысты: мұндай сауалды еліміздің кез келген азаматы немесе ұйымы жібере алады. Бұл ретте «Ақпаратқа қол жеткізу туралы» заңның 11-бабына сәйкес, сауалға жауап ол келіп түскен күннен бастап 15 күнтізбелік күн ішінде берілуі тиіс.

Алайда ЖСДП мен «Әділет» бізден БАҚ ретінде тіркелгеніміз туралы куәлік сұрады.

Біз сауалдарды Instagram арқылы және баспасөз хатшыларының жеке нөмірлеріне де қайталап жібердік. Instagram-да бізге ешкім жауап берген жоқ, хабарламалар тіпті оқылмаған.

Нәтижесінде ең тиімді байланыс арнасы WhatsApp болды: бұл жерде бірден екі партиямен – ЖСДП және «Ауылмен» байланыса алдық.

Ресми жауапты тек ЖСДП берді. Ал «Ауыл» партиясының жастар қанатының жетекшісі Дәурен Рахымбек ауыл жастарының кездесуінен қысқа видео жіберіп, бірнеше жұмыс құжаты мен іс-шаралардан фотосуреттер ұсынды. Алайда 27 шілдеде WhatsApp арқылы жіберілген сауалға бұл партиядан да ресми жауап алған жоқпыз.

Осылайша, 2026 жылғы 17 шілдеден 17 тамызға дейінгі 30 күнтізбелік күн ішінде жеті партияның тек біреуінен ресми жауап алдық, ал тағы екеуі – «Әділет» және «Ауыл» – байланысқа шықты.

Сонымен бірге, партиялармен байланысудың ресми арналары: веб-сайт арқылы сауал жіберу, электрондық пошта, Instagram, сондай-ақ баспасөз хатшысына тікелей хабарласу – жұмыс істемейтіні анық.

Байланыс орната алған үш партияның екеуі БАҚ ретінде тіркелгеніміз туралы куәлікті талап етті. Егер ондай құжат болмаса, жауап алмауыңыз мүмкін. Бұл ретте «Ақпаратқа қол жеткізу туралы» заңға жасалған сілтемелер де, жастармен жұмыс істейтін және 28 жылдан астам уақыт бойы сайлауды бақылауға қатысып келе жатқан тіркелген жастар қоғамдық ұйымы мәртебеміз де маңызды болмады.

«Ақ жол»

Қазақстанда 2002 жылдан бері жұмыс істейді

«Ақ жол» партиясы өзінің сайлауалды бағдарламасында жастарды 8 рет атап өтеді және инклюзивті экономиканы дамытуды, жастардың, әйелдердің және мүгедектігі бар адамдардың жұмыс орындары мен бастамаларын қолдауды ұсынады.

Қалаға қоныс аударып жатқан ауыл жастары үшін «Ақ жол» шағын әлеуметтік тұрғын үй салуды ұсынады. Оның ішінде тұрғын үймен қатар шағын өндірістерге арналған орындар, білім беру мекемелері және әлеуметтік инфрақұрылым қарастырылуы тиіс.

Партияның ойынша, мұндай тұрғын үй жастарға бейімделуге, білім алуға және жұмысқа орналасуға көмектесетін қолжетімді әрі уақытша шешім болуы керек. Кейін олар өздерінің тұрғын үй жағдайын өз бетінше жақсарта алады.

Сонымен қатар партия жетекші шетелдік университеттер мен технологиялық компанияларда білім алып, кәсіби тәжірибе жинаған талантты жастарды Қазақстанға қайтару бағдарламасын ұсынады.

«Ауыл»

Қазақстанда 2000 жылдан бері жұмыс істейді

Партия бағдарламасында жастар 8 рет аталады. Ал жастардың шешім қабылдау процесіне қатысуы мүлде қарастырылмаған.

«Ауыл» партиясының жоспарлары негізінен ауыл жастарына қатысты. Атап айтқанда, ұйым жастардың ауыл шаруашылығы бағытындағы жетекші шетелдік жоғары оқу орындарында білім алуына ықпал етуді, студенттік жастар жасақтарына мемлекеттік қолдау көрсетуді талап етуді және қалалар мен ауылдарда жастар жасақтарын дамыту туралы ұсыныстар жолдауды көздейді.

«Әділет»

Қазақстанда 2026 жылдан бері жұмыс істейді*

Өзінің сайлауалды бағдарламасында «Әділет» партиясы жастар мен жас адамдарды 44 рет атайды.

Бұл ретте партия жастардың ғылымнан бастап жұмысқа орналасу мен жасанды интеллектіні дамытуға дейінгі барлық дерлік саладағы жағдайын жақсартуды ұсынады.

Мысалы, мемлекеттік қызметке «практикалық тәжірибесі бар» жастарды тарту жоспарланған. Сондай-ақ бағдарламаның 8.1-тармағында партия жастардың белсенді қатысуы туралы айтып, жастарды «мемлекеттік саясаттың субъектісіне» айналдыруды мақсат етеді. Қоғамдық кеңестердегі жастардың қатысу квотасын 20%-ға дейін көтеру ұсынылады.

Алайда жастардың субъектілігін күшейтетін басқа шаралар көрсетілмеген. Скриншоттан көріп отырғанымыздай, жастарды негізінен қайырымдылық пен еріктілікке, мәдени және шығармашылық даму алаңдарына тарту жоспарланған.

*2026 жылы «Әділет» партиясы құрылғаннан кейін бірден «Аманат» партиясымен бірікті (бұған дейін 2006-2022 жылдары «Нұр Отан», ал 1999-2006 жылдары «Отан» деп аталған).

«Байтақ»

Қазақстанда 2022 жылдан бері жұмыс істейді

«Байтақ» партиясының сайлауалды бағдарламасында «жастар» сөзімен түбірлес сөздер бар болғаны 3 рет кездеседі. Оның бірінде «жас өсімдіктер» деген тіркес қолданылған.

Жастарды қолдау шаралары туралы айтатын болсақ, партия мемлекеттік тұрғын үйдегі жалдау ақысының мөлшерін бекітуді ұсынады. Алайда бағдарламада негізгі мәселелердің бірі ретінде ипотека мен жалдамалы тұрғын үйдің арасынан таңдау мүмкіндігінің жоқтығы көрсетілген.

«Мемлекеттік тұрғын үйдегі жалдау ақысын өңірдегі медианалық жалақының 25%-ынан аспайтын деңгейде бекітеміз. Бұл – отбасы күнделікті қажеттіліктерін өтеп қана қоймай, ақша жинап, бала тәрбиелеп, білім алып, саяхаттауға да мүмкіндігі жететін жағдай. Кезектегі басымдық – балалары бар жас отбасыларға, көпбалалы отбасыларға, бюджеттік сала қызметкерлеріне (дәрігерлерге, мұғалімдерге), экологиялық апат аймақтарында зардап шеккен адамдарға беріледі», – делінген партия бағдарламасында.

Қазақстанның халық партиясы (ҚХП)

Қазақстанда 2004 жылдан бері жұмыс істейді

ҚХП-ның сайлауалды бағдарламасында жастарға жеке блок арналған. Ол білім беру мен жұмыспен қамту мәселелеріне бағытталған. Бағдарлама мәтінінде жастар 11 рет аталып, мәслихаттарда, қоғамдық кеңестерде және басқа да басқару органдарында жастардың субъектілігін күшейту көзделген.

Мектеп оқушылары үшін партия «Цифрлық ауыл мектебі» жобасын енгізуді ұсынады. Оның аясында елдің үздік мұғалімдері өңірлердегі оқушыларға онлайн сабақ өткізеді. Сондай-ақ жоғары сынып оқушыларына бейіндік пәндерді таңдау мүмкіндігін беріп, басқа да бірқатар құрылымдық өзгерістерді жүзеге асыру ұсынылады.

Студенттер үшін мемлекеттік грант бойынша міндетті еңбек ету мерзімін қысқарту және колледждердегі шәкіртақыны арттыру ұсынылады.

Сонымен қатар Қазақстанның халық партиясы «Бірінші мүмкіндік» бағдарламасын енгізуді ұсынады. Оған мыналар кіреді:

• колледждер мен жоғары оқу орындарының түлектеріне ақылы тағылымдамалар;
• кәсіпорындардағы тәлімгерлік;
• жұмысшы мамандықтарға арналған гранттарды көбейту;
• ауылдар мен шағын қалалардағы жас мамандарды қолдау;
• балалар демалыс орталықтарын, оқушылар сарайлары мен технопарктерді салу;
• жастар практикасы, тағылымдамалар, дуалды білім беру, субсидияланатын жұмыспен қамту және жастар
• кәсіпкерлігі мен стартаптарын қолдау бағдарламаларын кеңейту;
• мемлекеттік органдар мен квазимемлекеттік сектордағы жастар лауазымдарына ашық конкурстар өткізу.

Жалпыұлттық социал-демократиялық партия (ЖСДП)

Қазақстанда 2006 жылдан бері жұмыс істейді

ЖСДП біздің сауалымызға ресми жауап берген жалғыз партия болды. Партияның бағдарламасында жас отбасыларды қолдау және барлық азаматтарға тең мүмкіндік жасау туралы айтылады. Мәтінде жастарға қатысты бір ғана сөз бар – «жас отбасылар».

Алайда партия біздің сауалымызға берген жауабында жастар елдің стратегиялық ресурсы екенін және алдағы 5 жылда ЖСДП жастар саясаты саласындағы заңнаманы жетілдіруді жоспарлап отырғанын хабарлады. Сондай-ақ партия жастарға арналған тұрғын үй бағдарламаларын дамытуды, жас отбасыларды қолдауды және қолданыстағы тұрғын үй бағдарламаларын қаржыландыруды кезең-кезеңімен арттыруды көздеп отыр.

«ЖСДП жанында Қазақстанның барлық 20 өңірінен белсенді жастарды біріктіретін партияның жастар қанаты жұмыс істейді. Оның қызметі жастарды қоғамдық-саяси өмірге тартуға, көшбасшылық қасиеттерін дамытуға, азаматтық белсенділікті арттыруға және партиялық бастамаларды әзірлеуге қатысуға бағытталған … Жастар қанаты білім беру және қоғамдық іс-шаралар, кездесулер, пікірталастар, әлеуметтік акциялар өткізеді, өңірлік штабтардың жұмысына, сайлау науқандарына және партияның кадрлық резервін қалыптастыруға қатысады», – деп хабарлады партия ресми жауабында.

Respublica

Қазақстанда 2022 жылдан бері жұмыс істейді

Respublica партиясының қолданыстағы сайлауалды бағдарламасы ашық дереккөздерден табылмады, дегенмен оның бекітілгені туралы бірқатар БАҚ хабарлаған.

Партиялардың жастар қанаты бар ма?

Егер ресми түрде құрылған жастар қанаты туралы айтатын болсақ, олар барлық партияда бар. Алайда партиялардың сайттарындағы олар туралы қолжетімді ақпарат көлемі айтарлықтай ерекшеленеді. Шартты түрде барлық партияны үш топқа бөлуге болады:

• өзінің жастар қанаты бар және ол туралы сайтта әрі әлеуметтік желілерде құрылымдық бөлімше ретінде ақпарат бар;
• жастар қанаты бар, бірақ сайтта жеке бөлімі жоқ, тек әлеуметтік желілерде бар;
• жастар қанаты жекелеген жаңалықтар мен материалдарда ғана айтылады.

2026 жылғы шілденің ортасында БАҚ-та екі республикалық қозғалыс – «Жаңа адамдар» мен «Дала қырандары» – «Әділет» партиясының жастар қанатын бірлесіп құру ниеті туралы келісімге келгені белгілі болды. Ал жастарға қатысты алғашқы жаңалықтар сайтта шілденің соңы мен тамыздың басында қазақ және орыс тілдеріндегі нұсқаларда сәйкесінше пайда болған.

Сонымен бірге «Әділет» партиясының ресми жастар қанаты – «Жастар рухы» екенін атап өткен жөн. Ұйым 2008 жылы «Нұр Отан» партиясының құрылымдық бөлімшесі ретінде «Жас Отан» атауымен құрылып, кейін «Аманат» партиясының құрамында қазіргі атауына ие болды.

Одан айырмашылығы, «Жаңа адамдар» мен «Дала қырандары» қозғалыстары 2026 жылға дейін саяси партиялармен ресми түрде байланысты болмаған. «Жаңа адамдар» қозғалысы 2022 жылы Астанада өзін заңға бағынатын қоғам қалыптастыруда президенттің көмекшілері ретінде таныстырған студенттер тобының бастамасымен пайда болды.

«Дала Қырандары» жастар қоғамдық бірлестігі мемлекеттік тізілімдерге сәйкес, 2022 жылғы шілдеде Астанада тіркелген. 2024 жылы «Дала Қырандары» ұлттық спортты қолдау қоғамдық қоры құрылды. Ұйым қызметінің негізгі бағыты – жастар арасында есірткі мен алкогольдің таралуына қарсы күрес.

«Байтақ» партиясының жастар қанаты бар, алайда оның қызметіне арналған сайттағы жеке бөлімдер немесе әлеуметтік желілердегі аккаунттарды таппадық. Жастар қанатының бар екенін және оның атауын партияның ұйымдық құрылымының сызбасынан, сондай-ақ сайттағы жекелеген жарияланымдардан анықтадық.

Respublica мен ҚХП сайттарында жастар қанаттарының қызметіне арналған жеке бөлімдер бар. Қалған партияларда жастар қанаттары әлеуметтік желілерде ұсынылған – жеке аккаунттар бар, кейде тіпті әр қаладағы бөлімшелердің жеке аккаунттары да болады.

Жастар қанаттарының қызметі әдетте жергілікті өкілдермен кездесулерге, қоғамдық іс-шаралар мен партиялардың өздері үйлестіретін экологиялық акцияларға қатысумен шектеледі. Мысалы, ЖСДП өз жауабында партияның жастар қанатының қызметі жастарды қоғамдық-саяси қызметке тартуға, көшбасшылық қасиеттерді дамытуға және азаматтық белсенділікті арттыруға бағытталғанын хабарлады.

Партиялардың жастармен жұмысы туралы ресми сайттар мен БАҚ не жазады?

Партиялардың жастар қанаттары мен жастармен жұмысы туралы БАҚ-та партиялардың өз сайттарына қарағанда әлдеқайда белсендірек жазылады. Біз әр партияның сайтындағы алғашқы 10 жарияланымды және Google-дағы алғашқы 10 нәтижені талдап, сондай-ақ 2026 жылғы шілде-тамыз айларындағы жастар және жастарға арналған материалдардың жариялану жиілігін бағаладық.

Бір қызығы, жарияланымдар белсенділігі биыл шілдеге қарай айтарлықтай өскен. Бұған дейін жастар туралы жаңалықтар, олармен кездесулер және жастар қанаттарының қызметі айына бір рет немесе тіпті жылына бір рет шығуы мүмкін болса, 2026 жылғы шілдеде партияларда олар орта есеппен әр 2-3 күн сайын жариялана бастаған. Ал әлеуметтік желілерде жастар қанатының жеке аккаунттары бар партияларда жарияланымдар саны күніне 10-ға дейін жетуі мүмкін. Мазмұн негізінен партиялардың бағдарламалары туралы ақпарат беруге бағытталған.

Партиялар жастармен жұмысы туралы қаншалықты жиі айтады?

Жастармен жұмысты жариялау бойынша ең тұрақты жұмыс жүргізетін – Respublica. Бірақ бұл ақпарат сайтта емес, жастар қанатының Re.Jastary Instagram парақшасында жарияланады. Маусым-шілде айларында онда әр 1-2 күн сайын 1-2 жарияланым шықса, тамызда күніне 3-тен 10-ға дейін жарияланым жарияланған. Парақшадан бейнеесептермен қатар сауалнамалар, шағын сұхбаттар және тіпті партияның Құрылтайға кандидаттарының образы қанша тұратынын білуге болады.

Алайда бұл аккаунт бастапқыда басқа ұйымның қызметін жариялау үшін құрылғаны қызық. Парақшадағы алғашқы жазба 2016 жылғы 10 тамызда жарияланған және партияға мүлде қатысы болмаған. Ол кезде парақшаны ЭКСПО волонтерлерінің командасы жүргізген, ал биылғы қаңтар-ақпан аралығында аккаунт тіпті @taldaucommunity.kz деп аталған. Яғни алаң бірнеше рет иесін ауыстырған және жақында ғана Respublica жастар қанатының ресми ақпарат алаңына айналған.

«Әділет» партиясының жастар қанаты да әлеуметтік желілерді белсенді жүргізеді, дегенмен @jastar_ruhy аккаунтының сипаттамасында оның партиямен ресми байланысы көрсетілмеген. Онда әр 1-3 күн сайын 1-2 жарияланым шығады, ал мерекелерде немесе маңызды оқиғалар кезінде олардың саны күніне 8-10-ға дейін жетуі мүмкін. Негізінен бұл іс-шаралар, марафондар мен экологиялық акциялардан түсірілген видеолар. Алайда мазмұны әртүрлі материалдар да кездеседі: трендтегі роликтер (мысалы, «Өрмекші адам» стилінде), құттықтау ашықхаттары және тіпті билет ұтыстары бар.

«Байтақ» партиясының сайтынан жастарға қатысты бар болғаны 4 жарияланым таптық. Олардың барлығы шілде және тамыз айларында шыққан. Олар партия өкілдері мен оның жастар қанатының жастармен кездесулеріне арналған. Бұл кездесулердің негізгі тақырыптары экологиялық жауапкершілік және ауылдық жерлердегі жастарды жұмыспен қамту мүмкіндіктері болды.

ҚХП-да жарияланымдар сайтта айына бір рет немесе одан да сирек шығады. Айтпақшы, шілдеде жариялану жиілігі басқа партиялардағыдай артпаған. Есесіне партияның географиясы басқаларға қарағанда әлдеқайда кең: іріктеуде Ақмола, Түркістан, Шығыс Қазақстан, Ақтөбе, Абай, Қызылорда және Солтүстік Қазақстан облыстары кездеседі.

*материалды дайындау барысында партияның сайты жаңартылды, сондықтан жаңа сайтқа көшірілмеген жарияланымдардың бір бөлігіне ғана сілтемелер бізде сақталды.

ЖСДП айына жастар мен жастар қанатының қызметіне қатысты 5-10 жарияланым шығарады. Алайда 2026 жылғы мамыр мен маусым бұл қалыптан тыс болды, жарияланымдар әлдеқайда аз шыққан.

«Ауыл» мен «Ақ жол» партияларының сайттарында материалдардың нақты жариялану жиілігі байқалмайды, ал жарияланымдар салыстырмалы түрде сирек өтетін іс-шараларға байланысты шығады. Мысалы, «Ауылда» бірнеше жаңалық 2026 жылғы ақпанда жарияланған. Барлық материал жаңа Конституция бойынша дауыс беруге және референдумға арналған. Келесі жарияланым сәуірде шығып, партияның жастар қанатының Нью-Йоркке (АҚШ) сапарына арналған.

Жалпы алғанда, жарияланымдардың 2026 жылғы маусым-шілде айларында күрт өскені байқалады. Бұл Құрылтай сайлауы жақындаған сайын жастармен жұмыс айтарлықтай белсендірілгенін, ал сайлауаралық кезеңде оның жеткілікті дәрежеде пассивті жүргізілгенін көрсетеді.

Ресми кездесулер ме немесе нақты жобалар ма?

Партиялардың сайттары мен әлеуметтік желілеріндегі жарияланымдардың мазмұнына қарайтын болсақ, партиялар негізінен жастармен өткізілген ресми кездесулер туралы жазады. Көптеген кездесулер референдумды немесе басқа институционалдық өзгерістерді талқылауға байланысты.

«Ауыл» – жарияланымдарында «Ауыл жастары» жастар қанаты жүзеге асырған нақты жобалар туралы айтатын жалғыз партия деуге болады. Атап айтқанда, бес облыста ауыл жастарының 500-ден астам өкіліне семинарлар өткізілген, 2,5% жеңілдетілген несие мен гранттар бойынша консультациялар берілген және аграрлық жоғары оқу орындарының студенттерімен кәсіби бағдарлау жұмыстары жүргізілген. Алайда сайтта жобалардың нәтижелері мен қорытындылары туралы жазылмаған.

Басқалардан Respublica-ның күн тәртібі ерекшеленеді. Партия тек кездесулер туралы айтып қоймай, өз жазбаларында мемлекетке сұрақтар да қояды. Әлеуметтік желілерден жастарға арналған қолжетімді тұрғын үйдің жетіспеуі, білім беру мен еңбек нарығы арасындағы алшақтық, киберқауіпсіздік пен алаяқтық туралы жазбаларын табуға болады.

Партия Мәжіліс депутаттарымен де кездесулер өткізеді, алайда мәні бойынша бұл таныстыру сипатындағы кездесулер, олар партия жастар қанатының шешім қабылдауға қатысуына тікелей әкелмейді. Сондай-ақ әлеуметтік желідегі видеолардан партияның Құрылтайға кандидаттарының образы қанша тұратынын білуге болады.

ҚХП жастармен жұмысында «жасыл» күн тәртібімен ерекшеленеді. Партия негізінен сенбіліктер мен экологиялық акциялар, көпбалалы және аз қамтылған отбасыларға сыйлықтар тарату, викториналық ойындар өткізеді, АЭС салу сияқты өзекті мәселелер бойынша ұстанымын түсіндіреді.

Тақырып өңірлерде қайталанады, ал жастардың игілік алушы немесе ерікті емес, пікірі шешім қабылдау кезінде ескерілетін субъект ретінде көрінетін материалдар өте аз.

Ең «ресми» күн тәртібі ЖСДП мен «Ақ жолда» байқалады. Негізінен партиялар дөңгелек үстелдер, форумдар, кадрлық тағайындаулар өткізгені туралы жазады, сондай-ақ оқырмандарды мерекелермен құттықтайды. Бұл жарияланымдардың жалпы мазмұны оларда «жастар» сөзі мүлде болмаған жағдайда да өзгермес еді. Дегенмен «Ақ жол» кейде челлендждер мен кітап оқу марафондары сияқты жергілікті белсенділік туралы да жазады.

Партиялар туралы БАҚ не жазады?

Егер партиялардың ресми сайттары мен әлеуметтік желілері партиялардың өздерін қалай көрсеткісі келетінін білдірсе, тәуелсіз БАҚ пен сыртқы дереккөздер – олардың сыртқы көрінісі. БАҚ жарияланымдарында көбіне кадрлық тағайындаулар мен жекелеген оқиғалар туралы айтылады, яғни жастармен өткізілетін жобалар мен кездесулер туралы ақпарат мұнда жоқтың қасы.

«Ақ жол» ұзақ уақыттан бері жұмыс істеп келе жатқан партия ретінде көрінеді: материалдардың бір бөлігі 2015-2021 жылдарға тиесілі («Ақ жол жастарының» 5 жылдығы, ынтымақтастық пен кітап оқуға арналған челлендждер, Тәуелсіздіктің 30 жылдығына арналған форум), ал жаңа жаңалықтар салыстырмалы түрде аз. Соңғы жаңалықтардың басым бөлігі ШҚО-дағы жастар қанатын кадрлармен күшейту және партияның 2026 жылғы шілдеде Алматыда өткізген жастар форумына қатысты.

«Ауыл» ашық дереккөздерде ең «далалық» партия ретінде көрінеді. Біз жастар қанатының донорлық акциясы, сайлау науқаны барысында өткізілген 6 мыңнан астам кездесу, Шымкенттегі «Ауыл жастары» форумы және Павлодар облысындағы жастарға арналған цифрландыру форумы, сондай-ақ жастар қанатының күшімен Ақтөбе облысына гуманитарлық көмек жеткізілгені туралы жазбаларды кездестірдік. Қызықты материалдардың қатарында партияның жастар қанатының «барлығына зейнетақы мен жәрдемақыны көтеру» туралы ұсынысты жауапсыз популизм деп жария түрде сынағаны туралы жаңалық бар. Бұл – партия жастарының іс-шараларды жай ғана жариялап қоймай, саяси бастамаға баға берген сирек жағдайлардың бірі. Дегенмен материалдардың көпшілігінде жастар өзгерістердің тең авторы емес, керісінше, пайдасын алушы тарап ретінде көбірек аталады.

«Әділет» жағдайында ашық дереккөздерде көрінетін белсенділіктің басым бөлігі партияның ұйымдастырушылық қалыптасуына қатысты: құрылтай съезі, тіркелу, AMANAT-тың бір бөлігінің қосылуы, «Жаңа адамдар» және «Дала Қырандары» қозғалыстарының жастар қанатын бірлесіп құру туралы келісімі. Ал жастар күн тәртібі әзірге жоспарлар мен анонстар деңгейінде көрінеді.

«Байтақ» партиясы, біздің іздеу сұрауларымыздың нәтижесіне сәйкес, жастармен жұмыста экологиялық күн тәртібінің айқын болуымен ерекшеленеді. БАҚ-та көбіне партия ішіндегі кадрлық шешімдер мен сайлауға қатысты мәселелер жарияланады. Сонымен қатар 2024 жылы партия белсенді ақпараттық науқан жүргізіп, оның аясында Қазақстанда АЭС салу жобасына қатысты өз ұстанымы мен онда көріп отырған артықшылықтарын түсіндіргені назар аударарлық.

Respublica партиясы туралы ашық дереккөздерде кейде сын тұрғысынан жазылады. Мысалы, БАҚ-тың бірі партияның Құрылтайға кандидаттар тізімі туралы материалын кандидаттардың бір бөлігі саясаткерлерден гөрі блогерлер мен медиатұлғалар ретінде көбірек танымал болғанына байланысты «Инстазвезды рвутся в парламент» деп атаған. Бұдан бөлек, іздеу нәтижелерінде партия төрағасының өкілеттігін ұзарту, партиялық тізімді тіркеу, жазғы тағылымдамадан өту мектебі және «неліктен Respublica қатарында болу керек» деген материал кездеседі. Партия қызметі аясында жастардың субъектілігі туралы әзірге айту ерте.

ЖСДП баспасөзде ұстамды әрі құрметпен сипатталады. Кездескен материалдардың бірінде партия ұсынған кандидаттар арасында «жұлдыздар мен бизнес өкілдерінің жоқтығы» атап өтіледі. Яғни партия Respublica партиясына қарама-қарсы қойылған. Сонымен қатар «Білікті мамандарды елге қалай қайтаруға болады?» деген мақалалар, партиялар арасындағы Құрылтайға кандидаттардың ең қысқа тізімі туралы хабарлама, жастар қанатының жаңа басшысын тағайындау, жастардың қатысуымен ТМД елдерінің экономикалық дамуы туралы дөңгелек үстел және үгіт-насихат науқанының басталғаны туралы жаңалық кездеседі.

ҚХП ашық дереккөздерде негізінен есеп беруші және құрылымдық қалыптасу кезеңіндегі партия ретінде көрсетіледі. Біздің іздеуімізде ШҚО-да жастар қанатының құрылуы, «Jas Orta» қанатының жетекшісі, Мәжіліс депутаты Ислам Сұңқардың жылдық есебі, кандидаттар тізімі, жаңа Конституция жобасына қатысты пікірталас, «Таза Қазақстан» акциясы аясындағы сенбілік, сондай-ақ «Әркімнің бойында күш бар!» ұранымен өткен өңірлік форумдар сериясы шықты. Табылған материалдардың барлығы дерлік не есептер мен хаттамалар, не іс-шаралардың анонстары – олардың ішінде мазмұнды пікірталас немесе талқылау жоқ.

Бұл көріністі партиялардың өздері туралы айтатын ақпараттарымен салыстырғанда, жарияланымдардың тональділігінде айырмашылық байқалады: партиялар жастармен жұмысын жүйелі сипатта көрсетеді, ал тәуелсіз дереккөздер көбіне не ұйымдастырушылық және кадрлық жаңалықтарды, не жекелеген іс-шараларды ғана тіркейді. Партиялардың жастармен жұмысының нәтижелері туралы мазмұнды материалдар жоқтың қасы.

Сарапшылар партиялардың жастармен жұмысы туралы не ойлайды?

Қазақстандағы партиялардың белсенділігін сарапшылар да – саясаттанушылар, заңгерлер мен құқық қорғаушылар бақылайды. Олар партиялардың жастармен жұмысын қалай бағалайды, қандай бағдарламалар мен бастамаларды атап өтуге болады және партиялар бұл жұмысты қалай құруы керек?

Біз Қазақстан халықаралық адам құқықтары және заңдылықты сақтау бюросының құқық қорғаушысы, бас сарапшы-кеңесшісі Евгения Жовтиспен, Қазақстандағы Парламентаризмді дамыту қорының президенті, ҚР Парламенті Сенатының экс-депутаты Зәуреш Батталовамен және қазақстандық саясаттанушы, қоғам қайраткері, Республикалық тәуелсіз байқаушылар желісінің жетекшісі Дос Көшіммен сөйлестік.

«Іс-шаралар мен нақты қатысу арасында алшақтық бар», – Зәуреш Батталова

Зауреш Батталова партиялардың жастармен жұмысына жалпы бағаны жеткілікті деңгейде жүйелі емес деп бағалайды. Оның айтуынша, «партиялардың барлығы дерлік жастарды қолдайтынын мәлімдейді, форумдар, кездесулер, байқаулар, мектептер мен жекелеген жария акциялар өткізеді», алайда «жастарға арналған іс-шаралар өткізудің және жас азаматтардың саяси шешімдер қабылдауға нақты қатысуының арасында айтарлықтай алшақтық бар».

Зауреш Батталова партия жұмысының үш деңгейін ажыратуды ұсынады: бағдарламалардағы жастар күн тәртібі, жастарға арналған іс-шаралар және жастардың шешім қабылдауға нақты қатысуы.

«Алғашқы екі деңгейдің болуы үшіншісінің бар екенін әлі дәлелдемейді. Партияның жастар саясатының жүйелілігін форумдар мен жас белсенділермен түскен суреттердің санына қарай емес, нақты нәтижелер бойынша бағалау керек: партияның басқарушы және консультативтік органдарына қанша жас кірді, жастардың қанша ұсынысы партия бағдарламасына енгізілді және т. б.», – дейді сарапшы.

2026 жылғы Құрылтай сайлауында партиялық тізімдер бойынша кандидаттардың құрамын және олардың ретін дәл партиялар анықтайды, демек, жастардың өкілдігін қамтамасыз ету бойынша ерекше жауапкершілік те соларға жүктеледі.

«Жастарға партияның жастар қанатына қосылуды ұсыну жеткіліксіз. Оларға партияның шешімдеріне ықпал етуге және өз ұрпағының мүддесін білдіруге нақты мүмкіндік беру қажет», – деп атап көрсетеді Зәуреш Батталова.

Партиялардың жұмысы мен бастамалары туралы айтатын болсақ, жоғарыдағы талдауымызда өзіміз байқағандай, Зәуреш Батталова ашық дереккөздерде жастармен жүргізілетін жұмыс туралы ақпараттың аздығын атап өтті:

«Ашық дереккөздерден жастарға арналған жекелеген байқауларды, білім беру алаңдарын, кәсіпкерлікті дамыту жобаларын, көшбасшылық мектептерін, ауыл жастарының жұмысына қатысты бастамаларды, волонтерлік бастамаларды және жас белсенділерді сайлау науқандарына тартуды көруге болады. Алайда қазіргі таңда жария ақпарат аталған партиялардың кез келгенінің жастармен жұмысын толық қалыптасқан жүйе деп тануға жеткіліксіз», – дейді сарапшы.

Жекелеген партиялар туралы сарапшы былай деді:

• «Ауыл» партиясына қатысты, сарапшының пікірінше, ауыл жастарымен жұмыс күшті тұс болуы мүмкін, алайда «нақты бағдарламалар, қатысушыларды қамту ауқымы және нәтижелер туралы жария деректер қажет».
• «Ақ жол» кәсіпкерлік, ұлттық жаңғыру және «Алаш» мұрасы тақырыптарымен жұмыс істеу тәжірибесіне ие. Сарапшы мұндай жұмыстың мысалы ретінде «ХХІ ғасырдағы Алаштың Ақ жолы» байқауын атайды, бірақ «тарихи-ағартушылық жұмыс заманауи жастар күн тәртібімен қатар жүруі керек» деп атап көрсетеді.
• «Әділет» – партия тым жаңа болғандықтан, жастармен жұмыс істеудің қалыптасқан жүйесі туралы айтуға әлі ерте. «Жаңалықтың өзі артықшылық емес», – дейді Батталова. Яғни партия мәлімдеген құндылықтардың ішкі ұйымдасу мен кадрлық саясатта іс жүзінде жүзеге асатынын әлі де тәжірибемен дәлелдеуі керек.
• Қазақстан Халық партиясы жастарға тікелей қатысты тақырыптарды – тұрғын үйдің қолжетімділігі, жұмыспен қамту, білім беру мәселелерін көтереді, алайда «жастарды тек мемлекеттік қолдау шараларын алушы ретінде қарастыруға болмайды». Сондай-ақ сарапшы толыққанды бағалау үшін нақты жастар платформасы, заңнамалық бастамалар, өлшенетін міндеттемелер және олардың орындалуының жария көрсеткіштері қажет екенін атап өтті.
• ОСДП-ның идеологиялық негізі жастар жұмысын саяси құқықтар, әлеуметтік әділеттілік, еркіндік, ынтымақтастық және биліктің есептілігі төңірегінде құруға мүмкіндік береді. Бірақ көшбасшылық мектептері мен тәлімгерлік туралы мәлімдемелер «тұрақты тәжірибемен расталуы керек».

«Мемлекетті демократияландыруды жақтайтын партия ең алдымен өз ұйымының ішінде демократиялық рәсімдерді көрсетуі керек», – деп есептейді сарапшы.

• Respublica заманауи бейнесімен және әлеуметтік желілердегі белсенділігімен ерекшеленеді, бұл қаладағы және кәсіби тұрғыдан белсенді жастардың бір бөлігі үшін тартымды болуы мүмкін. Алайда заманауи имидж бен әлеуметтік желілердегі белсенділіктің өзі толыққанды жастар саясатының бар екенін білдірмейді. Батталованың айтуынша, негізгі көрсеткіш – партияның жас мүшелерінің бағдарлама мен кадрлық шешімдерге нақты ықпалы болуы.

Батталова барлық партияларға арналған негізгі ұсынысын былай тұжырымдайды:

«Бүгінде қазақстандық партиялар жастар үшін жұмыс істеуден жастармен бірге саяси жұмыс істеуге көшуі керек. Жастар форумдары, байқаулар мен мектептер пайдалы, бірақ олар өкілдік пен ықпалды алмастыра алмайды. Нағыз саяси араласу жас адам шешім ұсына алғанда, оны талқылауға қатысқанда, оның партия бағдарламасына енгізілуіне қол жеткізгенде, кандидат ретінде ұсынылғанда және оның орындалуы туралы есепті ашық талап ете алғанда басталады», – дейді Зәуреш Батталова.

«Жастар деп жалпы кімдерді есептеу керек?», – Дос Көшім

Дос Көшім партиялардың бір бөлігінде «жастар» атауы бар ұйымдар мен қандай да бір жеке жастар құрылымы бар екенін, алайда олардың нәтижелілігі өзіне күмәнді болып қалатынын атап өтті.

Сарапшы адамдарды формалды жас критерийі бойынша (Қазақстан тәжірибесінде бұл 14-35 жас аралығы) «жастар» және «жастар емес» деп бөлудің дұрыс емес екенін айтады.

«18 жастан бастап адам дауыс береді, кандидат болып, депутат болып сайлана алады. Яғни оның саяси құқықтарының толық жиынтығы бар. Сондықтан мен мұндай адамды жай ғана «жастар» деп атамас едім», – дейді сарапшы.

Сондықтан ол партиялар жастарды дайын идеологиялық таңдауды таңу арқылы «өз соңынан ертпеуі» керек деп есептейді.

«Бұл демократиялық бағыт, ұлттық, либералдық және тағы басқа болуы мүмкін – жастар өздері таңдауы керек», – дейді сарапшы.

Осылайша, оның пікірінше, жастармен жұмыс барысында негізгі ұғымдарды түсіндіріп, адамдарды өз соңынан ертуге тырыспау керек.

«Дәл әлеуметтік салада жастарға бағытталған бағдарламалар қажет. Ал саяси салада, менің ойымша, қандай да бір арнайы механизмдер құрудың немесе жастармен бөлек жұмыс ұйымдастырудың қажеті жоқ. Жастар өз жолын өздері таңдауы керек: демократиялық, ұлттық немесе либералдық көзқарастарды ұстануы керек», – дейді сарапшы.

«Олардың қандай бағдарламаларды жүзеге асыратыны маңызды емес», – Евгений Жовтис

Евгений Жовтис партиялардың жастар бағдарламаларын мазмұны бойынша бағалаудың мәні жоқ деп есептейді.

«Біз биліктің бөлінуі жоқ авторитарлық саяси жүйемен бетпе-бет келіп отырмыз, – дейді ол. – Сот саяси тұрғыдан тәуелді, өкілді органдардың өкілдік деңгейі өте әлсіз, ал атқарушы билік ҰҚК, прокуратура, құқық қорғау органдары, полиция сияқты посткеңестік институттардан тұрады. (...) Бізде бірде-бір оппозициялық саяси партия жоқ. Парламентте де, мәслихат сияқты жергілікті өкілді билік органдарында да оппозиция жоқ. Бізде оппозиция мүлде жоқ», – деп атап өтті Евгений Жовтис.

Оның пікірінше, қазіргі партиялардың барлығы президентті қолдайды және еркін саяси бәсекелестік нәтижесінде пайда болмаған. Сондықтан, Евгений Жовтистің түсіндіруінше, бұл партиялардың жастар бағдарламаларын бағалаудың мазмұны аз.

Ол қазіргі жастар қанаттарын кеңестік «октябряттармен, пионерлермен, комсомолдармен, жас коммунистермен» салыстырады. Оның пікірінше, мұндай жұмыс демократиялық орта мен саяси бәсекелестікке қатысы жоқ.

«Солтүстік Кореядағы Кореяның Еңбек партиясының жастармен қалай жұмыс істейтінін бағалау керек пе? Немесе КОКП жастармен қалай жұмыс істеді? Мұның несін бағалаймыз? Қалай жұмыс істесе, солай жұмыс істейді, – деп қорытындылайды Евгений Жовтис. – Енді кімнің және қалай дауыс беретіні, сайлаудың қалай ұйымдастырылатыны, сайлау комиссияларының не істейтіні маңызды емес, өйткені сайлаудың еркін ережелері де, бәсекелі саяси орта да жоқ».

Жовтис Қазақстандағы саяси партиялар мемлекеттік жүйенің жалғасы болып табылады деп есептейді, дәл сол сияқты Кеңес Одағының бір партиясы да оның жалғасы болған.

«Менің өкінішіме қарай, позитивті ештеңе айта алмаймын», – деп қорытындылады ол.

Партиялардың жастармен жұмыс жүйелілігі бойынша рейтингі

Егер партияларды жастар туралы айтылу санына немесе Instagram-дағы белсенділігіне қарай емес, жұмыстың жүйелілігі мен жастардың нақты мәселелеріне бағдарлануына қарай сараласақ, шартты рейтинг шығады.

Оны шартты деп атауымыздың себебі – бірде-бір партия бойынша ашық деректер әзірге жастар саясатының толық қалыптасқан жүйесі туралы айтуға жеткіліксіз. Бірінші және алтыншы орындардың арасында дәлелденген тиімділік тұрғысынан үлкен айырмашылық жоқ, өйткені бірде-бір партияда «мәселе – шешім – іске асыру – өлшенетін нәтиже» толық циклі туралы дерек жоқ. Тәуелсіз дереккөздер кадрлық жаңалықтар мен жекелеген іс-шараларды жариялайды, ал жұмыс нәтижелері туралы материалдар өте аз.

Сондықтан 2026 жылғы Құрылтай сайлауы қарсаңында ҚХП бағдарламалық шешімдердің мазмұндылығы бойынша, «Ауыл» көзге көрінетін практикалық жұмыс бойынша, Respublica коммуникация бойынша, ал «Әділет» мәлімделген жастар күн тәртібінің ауқымдылығы бойынша көш бастап тұр деп айтуға болады.

Бірақ әзірге партиялардың ешқайсысы мәселені анықтау мен оны шешуді әзірлеуге жастардың өздерін қатыстырудан бастап, шешімді іске асыруға және жария түрде өлшенетін нәтижеге дейінгі жүйелі жастар саясатының толық циклін көрсеткен жоқ.