Мұхтар Әуезов: шын сын болсын

28 қыркүйек – қазақ әдебиетінің классигі, жазушы, драматург әрі ғалым Мұхтар Әуезовтің туған күні. Соңғы кездері оның есімі көбіне төрт томдық «Абай жолы» роман-эпопеясымен байланысты аталса да, алайда Әуезовтың әдеби әлемі бір ғана шығармаға сыймайды. «Қорғансыздың күні», «Жетім», «Көксерек» секілді әңгімелерінен бастап, «Абай жолына» дейінгі шығармаларында жазушы адам тағдырын, қоғамның қайшылығын, білім мен мәдениеттің маңызын сөз етті. 

Жас ақын болған шағында Шахановқа Әуезовтің көркемдік өнері мен қазақ болмысын сақтауға қосқан үлесі терең әсер еткені таңқаларлық емес. Шахановтың өзі де осы еңбегі үшін М.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан университетінің құрметті профессоры атағына ие болды. 

Әуезовтің әдебиетке әкелген алғашқы үлкен жаңалығының бірі – қарапайым адамның тағдырын үлкен қоғамдық мәселе деңгейіне көтеруі. «Қорғансыздың күнінде» Ғазизаның тағдыры арқылы жазушы әлсіз адамның алдындағы жауапкершілік, әділетсіздік пен зорлық мәселесін қозғайды. Панасыз жетім қыздың озбырлық, қорлыққа шыдамай, боранда үсіп өлгені айтылады. Ақан сияқты қара ниет ауыл әкімінің жабайы әрекеті әшкереленеді. Әңгіменің құрылысы шымыр, оқиғалары мен адам мінездері мейлінше шыншыл.

«Жетім» әңгімесінде де Әуезов баланың жалғыздығын суреттеу арқылы үлкен әлеуметтік мәселені көрсетеді. Қасымның тағдыры тікелей оны қорғай алмайтын ортаға байланысты. Қасымды қорқынышты өлімге кесетін дәл осы қоғам – асырап алушы отбасы. Жазушы кейіпкердің ішкі күйін егжей-тегжейлі суреттей отырып, оқырманды «адамды адам ететін не?», «қатыгездіктің шегі бар ма?» деген сұрақтарға әкелуге тырысты.

Ал «Көксеректе» мәселе мүлде басқа қырынан қойылады. Бұл өзіндік философиялық драмада адам мен табиғат арасындағы қарым-қатынас, адамның табиғатты өзіне бағындыруға ұмтылысы және оның салдары көрсетіледі. Мұның бәрі баланың қасқырдан ауыр дене жарақаттарын алуымен аяқталады.  Көксеректің бейнесі арқылы Әуезов табиғаттың өз заңдылығы бар екенін еске салады. 

Әуезовтің адам табиғатына деген көзқарасын «Абай жолынан» да көруге болады. Эпопеяның басты құндылығы – XIX ғасырдағы қазақ қоғамының әлеуметтік, рухани және мәдени болмысын кең көрсетуінде. Абайдың айналасындағы адамдар, олардың тартысы, билік пен әділет туралы түсініктері арқылы жазушы тұтас бір дәуірдің портретін жасады. Шығармадағы кейбір ойлар бүгінгі оқырманға да тікелей жетеді. 

«Кім білсін, оқу адамды қайта тудырады», – деп Әуезов Абай сөздерін бізге жеткізеді (дәйексөз «Абай жолының» төртінші кітабындағы «Жұтта» тарауынан алынған). 

Әуезовтің өзі де кітап пен білімнің адам өміріндегі орнын ерекше бағалаған. Оның мына сөзі бүгін де өз мәнін жоғалтқан жоқ:

«Кітап аяулы досы бола бастаған шақтан былай ғана әрбір жан өзін интеллигент бола бастадым деп санауына болады».

Жазушы ғылым мен мәдениетті де қоғамның дамуының негізгі тіректерінің бірі ретінде қарастырған. Оның «Осы күнгі біздің көп мақтанышымыздың ең ірісі – ғылым» деген сөзі де осы көзқарасын аңғартады. 

Әуезов жазушының міндетін шындықты танумен байланыстырды. «Абай жолында» кездесетін:

«Шындық – халық тілегін тапқан шындық болсын», – деген үшінші кітабындағы сөздер де осы ұстанымды аңғартады. 

Әуезов шығармаларындағы тағы бір маңызды тақырып – әділет. Оның шығармаларында әлсіз бен күшті, білімді мен надан, адамгершілік пен озбырлық үнемі қарама-қарсы қойылады. «Қорғансыздың күніндегі» Ғазиза, «Жетімдегі» Қасым, «Қаралы сұлудағы» Қаракөз тағдырлары осыны әртүрлі қырынан көрсетеді. 

Оның нақыл сөздер жинақтарында да әділет пен сын туралы ойлар кездеседі:

«Қиянатқа көнбе, әділдікке атса да көн».

«Сын – шын болсын, шын сын болсын».

28 қыркүйек – ұлы жазушының шығармаларына қайта үңіліп, бұрын оқылған дүниеден жаңа мағына іздеуге себеп болатын күн. Бір ғасыр бұрын жазылған мәтіндердің бүгінгі оқырманға әлі де сұрақ қоя алуы – әдебиеттің уақыттан ұзақ өмір сүретінінің бір белгісі.

Сонымен қатар, Youth.kz Кеңестік халық ақыны, әнші, композитор, КСРО жазушылар одағы мен композиторлар одағының мүшесі, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері, ақын-жырау Кенен Әзірбаевтың өмірі мен шығармашылығына тоқталып, өмірбаянын мына мақалада ұсынады.