КИОР оқу мәдениетіне қатысты зерттеу жариялады

Қазақстандық қоғамдық даму институты (КИОР) оқу мәдениетіне қатысты зерттеу жариялады. 2025–2026 жылдары институт жариялаған материалдарда кітап оқу мәселесі көбіне ұлттық құндылықтар, жастар тәрбиесі және мәдени саясат контексінде қарастырылады. 

Бұл зерттеуде әдебиет пен кітап оқу ұлттық сана мен мәдени ортаны қалыптастырудың маңызды құралы ретінде сипатталған. Алайда кейінгі зерттеулерде оқу дағдарысына қатысты нақты әрі өткір статистика сирек кездеседі.

Кітап оқуға байланысты ең көп тараған мәліметтер 2023 жылғы «Дәстүрлерді жаңғырту: қазақстандық қоғамдағы жаңа мінез-құлық нормалары» атты зерттеуден алынған. Осы есепке сәйкес:

• респонденттердің 51,2%-ы соңғы бір жылда бірде-бір кітап оқымаған;
• 29%-ы жылына 1–3 кітап оқыған;
• 10,1%-ы 4–6 кітап оқыған;
• 4,8%-ы ғана жылына 10 кітаптан артық оқиды;
• бос уақытында кітап пен газет оқуды таңдағандар үлесі 11,8% болған.

Зерттеу нәтижелері бойынша, оқу белсенділігі адамның білім деңгейі мен табысына тікелей байланысты екені анықталған. Әйелдер ерлерге қарағанда көбірек оқитын болса, ал 29–45 жас аралығындағы азаматтар ең аз оқитын топ ретінде көрсетілген.

Сонымен қатар 2025 жылы жарияланған жаңа сауалнамаларда көрсеткіштер өзгеше сипат алды. eGov Mobile платформасы арқылы жүргізілген сауалнамаға 46 мыңнан астам адам қатысқан. Нәтижесінде:

• қазақстандықтардың 57,3%-ы кітапты тұрақты оқитынын айтқан;
• респонденттердің шамамен үштен бірі жылына 1–3 кітап оқиды;
• 26,3%-ы үш кітаптан артық оқитынын көрсеткен.

Бұл мәліметтер бір-біріне қарама-қайшы көрінгенімен, зерттеу кезіндегі әдістемелер әртүрлі болғанын ескеру қажет. Бір жағдайда респонденттерден нақты қанша кітап оқығаны сұралса, екінші жағдайда олардың өздерін «тұрақты оқырман» деп есептейтіні анықталған. Сондықтан нәтижелердің айырмашылығы сұрақтардың қойылу тәсіліне де байланысты.

Қалай болғанда да, Қазақстандағы оқу мәдениеті мәселесі әлі де өзекті. Әлемдік үрдістер көрсеткендей, ұзақ мәтін мен кітап оқуға деген қызығушылық көптеген елдерде төмендеп келеді. 

PISA 2022 нәтижелері «Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы» (OECD) елдеріндегі оқу сауаттылығы көрсеткішінің соңғы жылдардағы ең үлкен құлдырауын тіркеді. Сарапшылар мұны әлеуметтік желілердегі қысқа контенттің көбеюімен, ақпаратты жылдам тұтыну мәдениетімен және цифрлық ортаға тәуелділіктің артуымен байланыстырады.

Еске сала кетейік, жуырда президент Қасым-Жомарт Тоқаев оқу мәдениетін дамыту және «оқитын ұлт» қалыптастыру жөніндегі жарлыққа қол қойды. Құжат Ақорда сайтында жарияланды. 

Жарлықта Ұлттық цифрлық кітапхана платформасын құру, кітап шығару және кітапхана ісін қолдау, «Жылдың 10 оқырманы» жобасын іске қосу, «Оқитын ұлт» тұжырымдамасын әзірлеу және халық арасында кітап оқуды насихаттау секілді бастамалар қарастырылған.

Президент бастамасы қоғамда бұрыннан талқыланып келе жатқан мәселемен тікелей байланысты. Соңғы жылдары Қазақстанда кітап оқу деңгейінің төмендеуі туралы пікірлер жиілеп, бұл мәселе сарапшылар мен зерттеу орталықтарының назарын аудара бастады.

Осындай жағдайда «оқитын ұлт» идеясы мемлекеттің мәдени және интеллектуалдық саясаттағы негізгі бағыттарының біріне айналуы өте маңызды.