Қаңтар оқиғаларына толыққанды тергеу әлі жүргізілген жоқ – құқық қорғаушы
Рая Мінап Еліміздің Ата заңы мемлекет пен қоғамның барлық саласын қамтып, азаматтардың құқықтары мен бостандығын қорғауды басты құндылық ретінде бекіткен. Конституцияның 1-бабында: «Қазақстан Республикасының ең қымбат қазынасы - адам және адамның өмірі, құқықтары мен бостандықтары» деп атап көрсетілуі – осының айқын дәлелі. Youth.kz құқық қорғаушы Амангелді Шорманбаевты сөзге тартып, елімізде азаматтардың құқығы қаншалықты қорғалып, заң нормалары сақталатынын сұрап білді.
Амангелді мырза, сөз басын адам құқығы не екенінен бастасақ.
Адам құқығы адамның қадір-қасиетін қорғауға бағытталған және мемлекет пен жеке тұлға арасындағы қатынастарды реттейтін негізгі құқықтық жүйе. Ол әр адамның еркіндігі мен теңдігін қамтамасыз етуге негізделеді. Мамандардың айтуынша, адам құқықтарының басты тіректері – адам қадір-қасиеті және теңдік қағидаты. Қадір-қасиет әр адамға туғаннан беріледі және ол өзгермейді, ал теңдік барлық адамдардың құқықтары бірдей екенін білдіреді. Осы қағидаларға сәйкес, адам құқықтары әмбебап, ажырамас және бір-бірімен тығыз байланысты болып саналады.
Қазақстанда адам құқығының қорғалу деңгейі қандай?
Жалпы сипат қарама-қайшы. Бір жағынан, 2022 жылғы қаңтар оқиғаларынан кейін билік «адамға бағдарланған мемлекет» реформаларын жариялады (соңғы жылдары өлім жазасынан толық бас тарту, Конституциялық Соттың қайта құрылуы сияқты нақты қадамдар болды). Бірақ тәуелсіз бағалаулар реформаларды негізінен декларативті деп санайды.
Негізгі проблемалық тұстар (2025–2026 есептері):
- Билік бейбіт жиналыс, сөз және бірлестік бостандығын жүйелі түрде бұзады, ал экстремизмге қарсы заңнаманың тым кең айыптарын үкімет сыншыларды, белсенділерді, журналистер мен блогерлерді қудалау үшін пайдаланады.
- Азаптау мен жазадан құтылу (impunity): БҰҰ Адам құқықтары комитеті Қазақстаннан азаптау мен қатыгез қараудың барлық дерегін, оның ішінде 2022 жылғы қаңтар оқиғаларына қатыстыларын жедел әрі тиімді тергеуді талап етті. 2022 жылғы оқиғалар бойынша толыққанды тергеу әлі жүргізілген жоқ.
- БҰҰ Әмбебап мерзімдік шолуы (UPR, қаңтар 2025): 103 мемлекет 294 ұсыныс берді. Олар жиналыс және бірлестік бостандығы, БАҚ еркіндігі, 2022 жылғы оқиғалар бойынша жауапкершілік, сондай-ақ гендерлік зорлық, ЛГБТ адамдар мен мүгедектердің құқықтары, азаптау мәселелерін қамтиды.
- Азаматтық қоғам кеңістігі тарылуда: 2024 жылдың аяғы мен 2025 жылы шетелдік қаржыландыруға тәуелді ҮЕҰ-дарға қысым күшейді, оларды депутаттар мен президентке дейінгілер «бөгде» құндылықтарды насихаттауда айыптады.
Оның үстіне, 2026 жылғы жаңа Конституция аясында жиналыс пен сөз бостандығына жаңа шектеулер енгізу жоспарланғаны, ал кейбір сарапшылардың реформаны «имитация», ал жаңа институттарды «ойыншық институттар» деп сынағаны жөнінде сын бар.
Қорыта айтқанда, ресми «модернизация» риторикасы мен іс жүзіндегі азаматтық-саяси құқықтардың жағдайы арасында айтарлықтай алшақтық сақталуда. Бұл сыртқы бақылаушылардың пайымы. Нақты дауланатын тармақтар көп.
Қазақстандықтар өз құқығын біле ме? Қандай мәселелермен жиі жүгінеді?
Құқықтық сауаттылық біркелкі емес. Бұл менің бағам. Жанама деректермен ұштасады. Қалада және жастар арасында хабардарлық жоғарырақ, ауылдық жерде төменірек. Соңғы жылдары цифрлық тетіктер (e-otinish, тұтынушыларға арналған e-tutynushy, сотқа онлайн жүгіну) қолжетімділікті едәуір арттырды, мұны өтініш санының өсуі де көрсетеді.
Ресми деректер бойынша ең жиі кездесетін мәселелер:
- Қылмыстық әділет және түрме: олардың ішінде сотқа дейінгі тергеу органдарының әрекеті не әрекетсіздігіне, сотталғандардың құқықтарының бұзылуына және сот актілерімен келіспеуге қатысты шағымдар көш бастады. Сотталғандар көбіне тұрмыс жағдайына, медициналық көмектің көрсетілмеуіне, шартты-мерзімінен бұрын босатудан бас тартуға шағымданады.
- Тұтынушылар құқығы (ең үлкен көлем): негізгі шағымдар бөлшек сауда, электронды коммерция және тұрмыстық қызметке қатысты, ал қаржы, білім ұйымдарына, мобайл операторлар мен туристік компанияларға наразылық өсуде.
- Саяси/азаматтық құқықтар (көлемі азырақ, бірақ ауыр кейстер бар): бейбіт жиналысқа рұқсат алмау, белсенділер мен журналистерге қысым байқалады.
Қорыта айтқанда, көлемі бойынша алда тұтыну, әкімшілік кедергілер, қылмыстық әділет, тергеу, түрме мәселелері келеді; ал саяси құқықтар сирегірек, бірақ жүйелі әрі резонансты болады.
Жаңа Конституцияға енгізілген «Миранда» заңы нені білдіреді?
Бұл АҚШ Жоғарғы Сотының Miranda v. Arizona (1966) шешімінен шыққан стандарт. Ол ұстау кезінде ұсталушыға оның құқықтары хабарлануын талап етеді, ал ұстаушы қызметкер оның түсінгеніне көз жеткізуі тиіс. Осы шешімнен кейін құқықтары оқылмай тұрып ұсталушыдан алынған кез келген ақпарат жарамды дәлел бола алмайды.
Қазақстандағы мазмұнына келсек, Конституцияның жаңа редакциясы әр адамға ұстау кезінде бас бостандығын шектеу негіздері мен оның құқықтары түсіндірілуін көздейді. Қолданыстағы заңнама ұсталғанға қандай құқықтар (қандай қылмыс бойынша ұсталғаны, қорғаушы шақыру құқығы т.б.) дереу түсіндірілуі тиіс екенін айқындайды, ал түсіндірмеген қызметкерге тәртіптік жауапкершілік қарастырылған.
Маңызды ескертпе, бұл түбегейлі жаңалық емес. «Миранда ережесі» қылмыстық-процестік кодексте бұрыннан бекітілген стандарт, оны бұзғаны үшін жауапкершілік те бар, сондықтан оны Конституцияға қосу қорғанысты түбегейлі өзгертпейді. Яғни, жаңалық стандарттың өзі емес, оны конституциялық деңгейге көтеру (символдық әрі құқықтық-білім салмағы зор).
Меніңше, мұндай норманың нақты әсері мәтінде емес, орындалу мен бақылауда. Азаптаудың алдын алуда Конституциядағы қайталаудан гөрі ұстаушы қызметкерлерді кеуде камераларымен жабдықтау және кінәлілердің жазадан құтылмауы тиімдірек болар еді.
Шетелдің қандай тәжірибесін бізге енгізген дұрыс?
Менің ойымша, «жаңа заң қабылдау» емес, орындалу мен институционалдық мәдениетті күшейтетін нақты тетіктерге басымдық беру керек.
- Ұстауды толық бейне тіркеу керек. Барлық жедел/ұстаушы қызметкерлерге кеуде камералары және бейнежазбасыз алынған айғақтың сотта жарамсыздығы (exclusionary rule-ды нығайту). Бұл азаптаудың алдын алудың практикалық жолы.
- Ұстауды сот бақылауы (habeas corpus логикасы) екерек. Ұстаудың заңдылығын тез әрі тиімді тексеретін тәуелсіз сот рәсімі қажет.
- Сот тәуелсіздігі керек. Судьяларды тағайындаудағы саяси ықпалды азайту, ашық конкурс, ұзақ мерзімді мандат (континентальдық/англо-саксондық тәжірибе) маңызды.
- Жиналыс бостандығында «рұқсат» моделінен «хабарлама» (notification) моделіне көшу керек. Ол еуропалық стандарт. қазіргі заңнама тым қатаң деп сыналады.
- Мандаты күшті, тәуелсіз ұлттық құқық қорғау институты (БҰҰ Париж принциптеріне сай) керек. Ұсыныс беріп қана қоймай, орындалуын талап ете алады.
- БҰҰ комитетінің талабына сәйкес полицияға тәуелсіз, азаптауды дербес тергейтін орган керек.
- ҮЕҰ-ларға «шетел агенті» логикасынан бас тартып, азаматтық қоғам кеңістігін кеңейту керек.
Заңгер мамандығын таңдағандарға және өскелең ұрпаққа қандай кеңес айтасыз?
Жас заңгерлерге:
- Құқық биліктің сыйы емес. билікке тек заң рұқсат еткені, ал адамға тыйым салынбағанның бәрі рұқсат. Бұл адам құқығы тұжырымының негізі.
- Процедураны меңгер. Материалдық құқықты білу жеткіліксіз: құқық тек ол қорғалатын рәсім (шағым, сот, халықаралық тетіктер) болғанда ғана нақты. процессуалдық тетіксіз құқық қағаздағы жазба болып қалады.
- Деректерге қатаң бол (бұл кәсіби адалдық): фактіні болжамнан, құқықтық талдауды дайын үкімнен ажырат; дәлелсіз тұжырым жасама.
- Әлсіздің жағында тұр. Билік табиғатынан құқықты шектеуге бейім, бұл белгілі бір саяси құрылысқа байланысты емес сондықтан бақылаушы рөлі ешқашан жойылмайды.
- Жеке (кәсіби) қадір-қасиетіңді еңбекпен сақта, оны тек өзің тұрғыза аласың.
Өскелең ұрпаққа:
- Құқығыңды біл, білмеген құқықты қорғау қиын. Құқықтық білім ол бұзушылықтың алдын алудың ұзақмерзімді құралы.
- Қадір-қасиет туа біткен, оны ешкім тартып ала алмайды бірақ оны қорғау белсенді әрекетті талап етеді.
- Сын тұрғысынан ойла, манипуляция мен жалған ақпаратты тани білу маңызды.
- Өзгенің құқығын қорға. Басқаны адам болу құқығынан айырсақ, өзіміз де адам болудан қаламыз.
- Цифрлық тетіктерді пайдалан, e-otinish, e-tutynushy, сотқа онлайн жүгіну қолжетімділікті едәуір жеңілдетеді.
Әңгімеңізге рахмет. Еңбегіңізге табыс тілейміз.
