Елена Бахмутова: «Жастардың басты артықшылығы – уақыт»
Дәулет СаханҮкімет зейнетақы реформасы туралы талқылау бастаған кезде үй сатып алуға зейнетақы қорларын алу шегін көтеру туралы жаңалықтардан әрең ес жидық. Студенттің зейнетке шығу туралы ойлана бастауы ерте ме, әлде ұзақ мерзімді жинақ жоспарын қазірден бастауы керек пе? Осы сұрақтарға «Қазақстан қаржыгерлер қауымдастығы» кеңесінің төрағасы Елена Бахмутова мен оның сарапшылары бірлесіп жауап берді.
– Соңғы жылдары мемлекет зейнетақы жинақтарын мерзімінен бұрын пайдалануды шектеп келеді. Жаппай тұрғын үй сатып алу немесе басқа мақсаттарға пайдалану мүмкіндігі азайған жағдайда жастар қандай жинақтау стратегиясын ұстануы керек?
– Бүгінде жастар зейнетақы жинақтарын күнделікті қаржылық мәселелерді шешудің құралы емес, болашақтағы тұрақты табыс көзі ретінде қабылдауы қажет. Зейнетақы жүйесінің негізгі мақсаты – адамды еңбек қызметі аяқталғаннан кейін қаржылық қолдаумен қамтамасыз ету. Жинақтарды мерзімінен бұрын пайдалану құқығы жеткіліктілік шегінен асқан жағдайда ғана сақталғаны орынды.
Жастардың басты артықшылығы – уақыт. Егер адам еңбек жолының басынан бастап тұрақты түрде жарна төлесе, болашақтағы жинақтардың едәуір бөлігін инвестициялық табыс қалыптастырады. Ұзақ мерзімде инвестициялық кірістің үлесі 60–70 пайызға дейін жетуі мүмкін. Ерте жаста қаражатты шешіп алу тек жинақтың өзін емес, ондаған жыл бойы есептелетін болашақ табысты да жоғалту деген сөз.
Сондықтан жастар үшін ең тиімді стратегия – жарналарды тұрақты төлеу, еңбек табысын мүмкіндігінше толық көрсету және ұзақ мерзімді инвестициялық өсімнің артықшылықтарын пайдалану. Сонымен қатар жинақтардың қалай басқарылатынына қызығушылық танытып, олардың табыстылығын бақылап отырған жөн.
– Қазіргі кезде салымшылар міндетті зейнетақы жинақтарының 50 пайызын жеке басқаруға бере алады. Бұл механизм жастар үшін қаншалықты тиімді және басқарушы компанияны қалай таңдаған дұрыс?
– Менің ойымша, қазіргі 50 пайыздық шектеу уақытша сипатқа ие. Егер азамат инвестициялық шешімді саналы түрде қабылдай алса, оған жинақтарының едәуір бөлігін немесе толық көлемін жеке басқаруға беру мүмкіндігін қарастыру қажет.
Бұл механизм әсіресе жастар үшін қызықты. Себебі олардың инвестициялық көкжиегі ұзақ, ал ұзақ мерзім жоғары табыстылық әлеуетін пайдалануға мүмкіндік береді. Дегенмен қолданыстағы шектеу бұл мүмкіндіктің тиімділігін белгілі бір деңгейде төмендетеді.
Басқарушы компанияны таңдағанда қысқа мерзімді көрсеткіштерге емес, ұзақ мерзімді нәтижелерге назар аудару маңызды. Негізгі критерий – инфляциядан жоғары тұрақты табыс. Бұдан бөлек, инвестициялық стратегияның ашықтығы, тәуекелдерді басқару сапасы және салымшыға берілетін ақпараттың толықтығы үлкен рөл атқарады. Егер компания нәтижесі қанағаттандырмаса, салымшының оны ауыстыру мүмкіндігі де сақталуы керек.
– Зейнетақы жинақтарының 100 пайызын жеке басқарушы компанияларға беруге рұқсат ету жастар үшін қандай артықшылықтар мен тәуекелдер туғызуы мүмкін?
Мұндай модельдің басты артықшылығы – азаматтың өз инвестициялық стратегиясын өзі таңдау мүмкіндігі. Әр адамның жасы, тәуекелге көзқарасы және қаржылық мақсаты әртүрлі болғандықтан, барлығына бірдей тәсіл әрқашан тиімді бола бермейді. Әсіресе жастар үшін ұзақ мерзімді инвестициялау мен күрделі пайыздың әсерін толық пайдалану маңызды.
Екінші маңызды артықшылық – бәсекелестіктің артуы. Егер салымшы нәтижеге қанағаттанбаса, басқа басқарушы компанияны таңдай алады. Бұл компанияларды тиімді жұмыс істеуге және қызмет сапасын жақсартуға ынталандырады.
Сонымен қатар бұл модель азаматтардың жауапкершілігін арттырады. Әр адам инвестициялық шешім қабылдаудың салдарын түсінуі керек. Сондықтан мұндай өзгерістер қаржылық сауаттылықты арттырумен және капитал нарығын дамытумен қатар жүруі қажет. Нарық неғұрлым дамыған сайын, басқарушылар соғұрлым тиімді құралдар мен стратегияларды ұсына алады.
– Көптеген жастар зейнетақыны алыс болашақ деп қабылдайды. 20–35 жас аралығындағы қандай қателіктер болашақ зейнетақыны айтарлықтай төмендетеді?
Ең жиі кездесетін қателіктің бірі – жарналарды жеткілікті деңгейде төлемеу. Қазіргі таңда көптеген жастар өзін-өзі жұмыспен қамту форматында еңбек етеді немесе табысының бір бөлігін ғана ресми көрсетеді. Нәтижесінде олардың жинақтары баяу қалыптасады.
Тағы бір қателік – зейнетақы жинақтарын қазіргі қажеттіліктерді қаржыландыру көзі ретінде қарастыру. Бұл тәсіл болашақтағы қаржылық тұрақтылыққа кері әсер етеді.
Сондай-ақ көптеген салымшылар өз жинақтарының қалай басқарылып жатқанын бақыламайды. Алайда ұзақ мерзімде зейнетақы капиталының елеулі бөлігін инвестициялық табыс құрайды. Сондықтан табыстылық көрсеткіштеріне назар аударып, қолжетімді инвестициялық мүмкіндіктерді зерттеу маңызды.
Бұған қоса, жастар ерікті зейнетақы жарналарының мүмкіндігін жиі пайдаланбайды. Ал ерте жастан басталған шағын қосымша аударымдардың өзі уақыт өте келе қомақты капиталға айналуы мүмкін.
– Міндетті зейнетақы жарналарынан бөлек, зейнет жасына капитал қалыптастыру үшін қандай қаржы құралдарын тиімді деп санайсыз?
– Бір ғана әмбебап құрал жоқ. Таңдау адамның жасына, қаржылық сауаттылығына және тәуекелге дайындығына байланысты.
Соған қарамастан, жинақтаушы зейнетақы жүйесі кез келген азаматтың қаржылық стратегиясының негізі болып қала береді. Оны ерікті зейнетақы жарналарымен толықтырған дұрыс, әсіресе жас кезде күрделі пайыздың әсері барынша жоғары болады.
Инвестициямен өз бетінше айналысуға дайын адамдар үшін ETF қорлары, акциялар және басқа да әртараптандырылған нарықтық құралдар тиімді болуы мүмкін. Олар ұзақ мерзімде инфляциядан жоғары табыс алуға мүмкіндік береді, бірақ белгілі бір білім мен тәжірибені талап етеді.
Өмірді жинақтаушы сақтандыру өнімдері де қаржылық жоспарлауда өз орнын таба алады. Алайда оларды зейнетақы жинақтарының толық баламасы ретінде емес, қосымша құрал ретінде қарастырған жөн.
Ең тұрақты модель – бірнеше табыс көзін біріктіру. Міндетті және ерікті зейнетақы жарналары, сондай-ақ ұзақ мерзімді инвестициялар адамның болашақтағы қаржылық тәуелсіздігін күшейтеді.
– Өмір сүру ұзақтығының артуын ескерсек, қазіргі жастар тек БЖЗҚ-ға сенуі керек пе, әлде өздерінің қосымша «екінші зейнетақы капиталын» қалыптастыруы қажет пе?
– Қазіргі жағдайда жастарға болашақтағы табыстың тек бір көзіне сену жеткіліксіз. Әлемдік тәжірибе ең тұрақты зейнетақы жүйелері бірнеше құрамдас бөліктен тұратынын көрсетеді. Оларға мемлекеттік қолдау, міндетті зейнетақы жинақтары және азаматтардың жеке ұзақ мерзімді жинақтары кіреді.
Өмір сүру ұзақтығы артып келе жатқандықтан, адамдар зейнеткерлік кезеңде қаржылық ресурстарды бұрынғыдан да ұзақ уақыт пайдалануға мәжбүр болады. Сондықтан жеке жинақтардың рөлі жылдан жылға күшейіп келеді.
Осы себепті қосымша зейнетақы капиталын қалыптастыру бүгінгі күні таңдау емес, жауапты қаржылық жоспарлаудың маңызды элементіне айналып отыр. Бұл ерікті жарналар, инвестициялар немесе басқа жинақтау құралдары болуы мүмкін. Ең бастысы – мүмкіндігінше ертерек бастау. Өйткені ұзақ мерзім ішінде капиталдың өсуіне шешуші үлесті инвестициялық табыс қосады.
