Демократия қалай жұмыс істейді?

Демократия көбінесе айқын әрі өздігінен түсінікті нәрсе ретінде, яғни «билік халыққа тиесілі» болатын жүйе ретінде қабылданады. Youth.kz демократияның бұдан әлдеқайда күрделі әрі көпқырлы үдеріс екенін түсіндіреді. Ол үздіксіз еңбекті, белсенді қатысуды және әртүрлі мүдделер арасындағы тепе-теңдікті сақтауды талап етеді.

Демократия дегеніміз не?

Жалпы мағынада демократия – азаматтардың мемлекетті басқаруға тікелей немесе өздері сайлаған өкілдері арқылы қатысатын саяси жүйесі. Бірақ тек сайлау өткізудің өзі жеткіліксіз. Демократия еркін әрі бәсекелі сайлауларды, билік тармақтарының бөлінуін, заңның үстемдігін, сондай-ақ адам құқықтары мен бостандықтарының қорғалуын қамтитын ережелер мен тәжірибелердің тұтас жиынтығынан тұрады.

Ең бастысы, демократия бір рет қол жеткізіп, сол күйінде сақтап қоятын жағдай емес. Ол үнемі дамып отыратын және тұрақты түрде қолдауды қажет ететін үдеріс.

Демократиялық институттардың рөлі

Демократиялық институттар –  биліктің жүзеге асырылуын қамтамасыз ететін және оны бақылауға мүмкіндік беретін тетіктер. Оларға парламент, соттар, әділ сайлау жүйесі, тәуелсіз бұқаралық ақпарат құралдары, саяси партиялар, кәсіподақтар, қоғамдық және құқық қорғау ұйымдары, сондай-ақ жалпы азаматтық қоғам жатады.

Демократияның тиімді жұмыс істеуін дәл осы институттар қамтамасыз етеді. Олар ойын ережелерін белгілейді, билікті шектейді және тежемелік әрі тепе-теңдік жүйесін қалыптастырады. Мысалы, парламент заңдар қабылдайды, соттар олардың орындалуын қадағалайды, ал бұқаралық ақпарат құралдары мен қоғамдық ұйымдар қабылданған шешімдердің ашықтығын бақылайды. Ең маңызды шарт – бұл институттар тәуелсіз болып, адал әрі жемқорлықсыз жұмыс істеуі тиіс.

Осындай институттар болмаса, демократия тек сыртқы көрініске айналады. Сайлау өткізілгенімен, билік үшін шынайы бәсекелестік пен биліктің ауысуын қамтамасыз ете алмайды.

Институттардың басты мәні – қоғамды билікті өз қолына шоғырландырғысы келетін жекелеген адамдардың ықпалынан қорғау. Егер белгілі бір адам немесе топ демократиялық институттардың жұмысына толық бақылау орната алса, онда мұндай саяси жүйені толыққанды демократиялық деп атау қиын.

Неліктен демократия күрделі үдеріс болып саналады?

Кең таралған қате түсініктердің бірі – демократияны әрдайым «дұрыс» шешім қабылданатын мінсіз жүйе ретінде қабылдау. Шын мәнінде, демократия – тұрақты ымыраға келу жүйесі. Қоғамдағы әртүрлі топтардың мүдделері әртүрлі болады, ал демократияның мақсаты – қайшылықтарды жою емес, оларды бейбіт жолмен реттеу.

Мысалы, 2015 жылғы көші-қон дағдарысы кезінде Германияда демократиялық институттар белсенді жұмыс істеді. Парламент, федералдық соттар және тәуелсіз органдар босқындарды қабылдауға қатысты заңнамалық шараларды мұқият талқылап, азаматтардың құқықтары мен Еуропалық Одақ талаптарын қатар ескерді. Әртүрлі аймақтардағы қоғамдық пікірталастар мен наразылықтар демократиялық үдерістің ымыраны қажет ететінін көрсетті. Заңдар бірден емес, түзетулер енгізіле отырып кезең-кезеңімен қабылданды. Атқарушы билік пен сот жүйесі адам құқықтарының сақталуын қамтамасыз етті. Бұл демократияның жылдам шешімдер емес, барлық институттардың жан-жақты әрі байыпты жұмысы екенін дәлелдейді.

Сонымен қатар, демократиялық рәсімдер кейде баяу және қолайсыз болып көрінуі мүмкін. Шешім қабылдау үшін талқылаулар жүргізу, келісімге келу және көптеген көзқарастарды ескеру қажет. Бұл жүйені белгілі бір дәрежеде бюрократиялық етсе де, ұзақ мерзімде оны әділ әрі тұрақты етеді.

Демократияның тағы бір маңызды ерекшелігі – оның азаматтарға тәуелділігі. Демократия адамдар белсенді болған жағдайда ғана тиімді жұмыс істейді. Сайлауға қатысып, билік әрекеттерін бақылап, өз құқықтарын қорғауға дайын болуы керек. Азаматтардың мұндай қатысуы болмаса, тіпті ең жақсы институттардың өзі мәнін жоғалтады.

Сондай-ақ демократия қателіктерге, дағдарыстарға және тіпті кері кетулерге де жол беруі мүмкін. Алайда оның басты күші – өзін-өзі түзету қабілетінде. Сайлаулар, қоғамдық пікірталастар және демократиялық институттардың жұмысы арқылы жүйе жаңа сын-қатерлерге бейімделіп, дамуын жалғастыра алады.

Сондықтан демократия – бұл жететін соңғы мақсат емес, үздіксіз жүріп отыратын үдеріс. Оның сапасы тек заңдар мен институттарға ғана емес, сонымен қатар азаматтардың қаншалықты белсенді әрі жауапкершілікпен қатысатынына да байланысты.

Нақты мемлекеттерді мысалға алсақ, демократиялық институттардың жұмысын әлемдегі ең тұрақты әрі ең көне демократиялық жүйелердің бірі саналатын Ұлыбритания мен Франциядан көруге болады.

Ұлыбританияда демократиялық институттар парламенттік дәстүрлер мен тәуелсіз бақылау органдарының үйлесімі арқылы көрінеді. Мысалы, Брексит мәселесін талқылау барысында парламент заң жобаларын жан-жақты қарастырды: әрбір заң бірнеше оқылымнан өтті, түрлі партиялар өз түзетулерін ұсынды, ал Лордтар палатасы кейбір бастамаларды кейінге қалдырып немесе өзгерте алды. Соттар заңдардың сақталуын қамтамасыз етіп, үкімет әрекеттерінің конституциялық нормаларға сәйкестігін тексереді. Сонымен қатар, тәуелсіз бұқаралық ақпарат құралдары мен азаматтық қоғам билік шешімдерінің ашықтығын бақылауда маңызды рөл атқарады.

Францияда демократиялық институттардың жұмысына 2019 жылдың басында елді дүр сілкіндірген «Сары жилеттер» қозғалысы мысал бола алады. Үкіметтің жанармайға салынатын салықты көтеру туралы шешімі бүкіл ел бойынша жаппай наразылықтарға себеп болды. Азаматтар көшедегі акциялар мен қоғамдық пікірталастар арқылы өз келіспеушіліктерін білдіріп, билікке қысым жасады. Бұған жауап ретінде үкімет демократиялық тетіктерді пайдаланды: халықпен кеңесулер өткізді, салықтық бастамаларды қайта қарады және наразылық білдірушілердің талаптарын ескере отырып, әлеуметтік қолдау шараларын енгізді.

Бұл мысал демократияның ымыраға келу үдерісі ретінде жұмыс істейтінін көрсетеді. Қоғам мен билік институттарының өзара әрекеттесуі арқылы танымал емес шешімдер қайта қаралуы мүмкін, ал бұл өз кезегінде жүйенің заңдылығы мен тұрақтылығын сақтауға мүмкіндік береді.