«Барлығы аздап аутист пе?» Неліктен АСБ пен НТГС диагнозы жиі қойыла бастады

«Барлығы аздап аутист» деген тіркес интернетте бұрыннан танымал болып кеткен. Алайда мамандар оған сақтықпен қарауға шақырады. Аутистік кейбір белгілер шынымен де адамдардың көпшілігінде кездескенімен, бұл мүлдем аутистік спектр бұзылысы (АСБ) бар дегенді білдірмейді. Youth.kz осы маңызды тақырыпқа маманданған «Джумка на спектре» YouTube-арнасының авторлары мен дәрігер Максим Кузнецовтың дәлелдерін зерделеді.

Қандай белгілерге назар аудару керек?

Мамандар интернеттегі бейнероликтер немесе онлайн-тесттер арқылы өз бетінше диагноз қоймауға кеңес береді. Дәрігерге жүгінуге негіз болатын белгілер – әлеуметтік коммуникациядағы тұрақты қиындықтар, айқын сенсорлық сезімталдық, қайталанатын мінез-құлық, сөйлеудің кешеуілдеуі немесе баланың бұрын меңгерген дағдыларынан айырылуы.

Сонымен қатар, ұқсас ерекшеліктер назар тапшылығы және гиперактивтілік синдромын (НТГС) қоса алғанда, басқа да жағдайларда кездесуі мүмкін. Сондықтан, түпкілікті диагнозды тек кешенді тексеруден кейін ғана маман қоюы тиіс.

Сарапшылар қазіргі диагностиканың басты міндеті адамға «таңба тағу» емес, оның қажетті көмекті дер кезінде алуына, өз ерекшеліктерін жақсырақ түсінуіне және күнделікті өмірге бейімделуіне мүмкіндік беру екенін айтады.

Неліктен диагноз көбейіп кетті?

Мамандардың айтуынша, аутизм спектрінің бұзылысы (АСБ) диагнозының жиі қойыла бастауы аутизмнің кенеттен көбейіп кеткенін білдірмейді. Бұл көбіне диагноз қою тәсілдерінің өзгеруімен байланысты.

Егер бірнеше онжылдық бұрын диагноз негізінен белгілері айқын байқалатын адамдарға ғана қойылса, бүгінде дәрігерлер аутизмді әртүрлі көріністерден тұратын спектр ретінде қарастырады. Соның арқасында бұрын байқалмай келген жеңіл түрлерін де анықтау мүмкін болды. Әсіресе қыздар мен әйелдерде диагноз жиі қойылмай келген, өйткені олардағы ерекшеліктер ерлерге қарағанда басқаша көрінуі мүмкін.

Сонымен қатар, ата-аналар балалардың дамуына бұрынғыдан да мұқият қарай бастады, ал мамандардың қолында диагноз қоюға арналған анағұрлым дәл құралдар пайда болды.

Әр адамда аутистік белгілер бар ма?

Дәл осы сұрақ жиі пікірталас тудырады. Өйткені, аутизмге тән жекелеген белгілер іс жүзінде барлық адамда кездеседі.

Мысалы, көп адам қатты дыбыстардан жайсыздық сезінеді, күнделікті қалыптасқан тәртіпті ұстанғанды ұнатады немесе уақытын жалғыз өткізуді жөн көреді. Алайда мұндай ерекшеліктердің болуы өздігінен аутизм спектрінің бұзылысы бар дегенді білдірмейді.

Мамандар мұны «континуум» ұғымымен түсіндіреді. Аутистік белгілер бүкіл халық арасында таралған, бірақ олардың айқындылық деңгейі әртүрлі болады. Аутизм спектрінің бұзылысы (АСБ) диагнозы адамның қарым-қатынасына, күнделікті өміріне, оқуына немесе жұмысына айтарлықтай әсер еткен жағдайда ғана қойылады.

Сондықтан «бәріміз аздап аутистпіз» деген сөз тым қарапайым түсінік болып саналады және осы ерекшеліктері шынымен өмірінде елеулі қиындықтарға айналған адамдардың тәжірибесін құнсыздандыруы мүмкін.

Неліктен адамдар аутизм диагнозын ересек жаста жиі біле бастады?

Қазіргі диагностикалық критерийлер аутизм спектрінің бұзылысын ересектерден де анықтауға мүмкіндік береді. Көптеген адам ондаған жыл бойы өз ерекшеліктерін мінезінің бір қыры деп қабылдап келген және тек маманмен кеңескеннен кейін ғана мәселенің аутизм спектрінің бұзылысына қатысты екенін түсінген.

Көпшілік үшін бұл диагноз күйзеліс емес, керісінше, өз өмірлік тәжірибесінің түсіндірмесіне айналады. Диагноз қойылғаннан кейін адамдар өз қиындықтарының себептерін жақсырақ түсініп, бейімделудің қолайлы тәсілдерін таңдай алады.

Екпе аутизмге себеп болады деген рас па?

Сарапшылар вакцинация мен аутизм арасында байланыс бар екенін дәлелдейтін ғылыми айғақтардың жоқ екенін айтады.

Бұл аңыз 1990 жылдардың соңында жарияланған бір зерттеуден кейін пайда болды. Алайда кейін оның деректері қолдан жасалғаны анықталды. Мақала ғылыми журналдан кері қайтарылды, ал кейін жүздеген мың баланың қатысуымен жүргізілген ірі зерттеулер вакцина мен аутизм спектрі бұзылысының арасында ешқандай байланыс жоқ екенін растады.

Бүгінде аутизмнің негізгі себебі ретінде генетикалық факторлар мен жүйке жүйесінің даму ерекшеліктерінің үйлесімі қарастырылады. Кейбір жағдайларда мамандар нақты генетикалық өзгерістерді анықтай алады, алайда аутизмнің пайда болуының бірыңғай әмбебап себебі әзірге анықталған жоқ.