Әлемде жастар наразылығы неге өсіп келеді?

Қазіргі жастар наразылығының күшеюіне экономикалық тұрақсыздық, билікке қолжетімділіктің шектелуі және әсіресе сыбайлас жемқорлық себеп болып отыр.Бұл туралы Демократия журналында жарияланған эсседе айтылған, деп хабарлайды youth.kz.

Зерттеу нәтижелері көрсеткендей, жастар кеңінен қатысатын қозғалыстар қуатты саяси күшке айналуы мүмкін. Алайда олар жиі қатаң репрессияларға тап болады және құрылымдық мәселелерді тез арада шешуге сирек қол жеткізеді. Мұндай қозғалыстар көбіне орталықтандырылмаған, жетекшісіз сипатта болады. Бұл олардың тез таралуына мүмкіндік бергенімен, келіссөз жүргізуді және саяси өтпелі кезеңдерді қиындатады.

Қарастырылған мысалдардың қатарында 2010 жылғы Тунис көтерілісі, Непал, Индонезия, Сербия, Перу және Филиппиндегі антикоррупциялық қозғалыстар, сондай-ақ Шри-Ланка (2022) мен Бангладештегі (2024) толқулар бар. Сонымен қатар Бангладеш, Непал, Мадагаскар және Перудегі саяси өтпелі процестер ерекше атап өтіледі. Ұзақмерзімді нәтижелер тұрақсыз кезеңдерде жастардың ұйымдасқан мобилизациясына және наразылық энергиясын сайлау мен институттық ықпалға айналдыру қабілетіне байланысты.

Кең таралған пікір бойынша, Z буыны – 13 пен 28 жас аралығындағы жастар саясаттан алшақтап, демократияға сенімсіздік танытып отыр. Дегенмен, соңғы жылдары жастардың мобилизациясы бүкіл әлемде саяси өзгерістер мен биліктің жауапкершілігін талап ететін негізгі факторлардың біріне айналды. Жақында «Z буынының наразылықтары» Индонезиядан Кенияға, Мадагаскардан Перуге дейін кең тарады. Бұл қозғалыстардың нәтижелері әртүрлі болды: кейбірі үкіметтердің отставкасына, реформаларға алып келсе, кейбірі қақтығыстар мен репрессияларға ұласты. Кейбір елдерде, мысалы Сербияда, жастар наразылығы әлі де жалғасуда.

Жастардың қатысуы жаңа құбылыс емес. 1990-2020 жылдар аралығында жүргізілген зерттеу көрсеткендей, зорлық-зомбылықсыз режим ауыстыру немесе тәуелсіздікке бағытталған кампаниялардың 80%-ына жастар белсенді қатысқан. Бұған 2001 жылғы Филиппиндегі «Халықтық күш» қозғалысы, 2005 жылғы Ливандағы «Кедр революциясы», 2019 жылғы Судандағы көтеріліс сияқты оқиғалар дәлел. Бұл қозғалыстарда жастар шешуші рөл атқарған.

Жастар наразылығының негізгі себептері

Жастарды наразылыққа итермелейтін факторлар көп. Ең алдымен, экономикалық тұрақсыздық жастарды ерекше әлсіз жағдайға тап қылады. Жұмыссыздықтың өсуі, экономикалық тоқырау және мансаптық мүмкіндіктердің азаюы олардың болашағына әсер етеді. Мысалы, Тунисте 2010 жылы экономикалық қиындықтар мен мемлекеттік репрессиялар наразылыққа түрткі болып, Араб көктемінің басталуына себеп болды.

Көптеген елдерде жастарға саяси институттарда жеткілікті түрде өкілдік берілмейді. Қарт саяси элиталар жастардың саясатқа араласуына шектеу қояды.

Мысалы, Непалда жастар арасындағы жұмыссыздық шамамен 20%, ал Мароккода 35%-ға дейін жетеді. Бұл елдердің экономикасы COVID-19 пандемиясынан да қатты зардап шеккен.

Наразылықтың басты тақырыбы – жемқорлық

Z буыны қозғалыстарының негізгі ұраны көбіне сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес. Жастар элиталардың артықшылықтарға ие болып, қоғамдағы теңсіздіктің күшеюіне қарсы.

Мысалы:

• Непалда «элиталық балалардың» бай өмірін көрсететін фотолар үлкен наразылық тудырды.
• Индонезияда депутаттардың жоғары тұрғын үй жәрдемақысы наразылыққа себеп болды.
• Сербияда Нови-Сад вокзалының құлауы мен жемқорлыққа байланысты қайғылы оқиғалар наразылықты күшейтті.
• Перуде ұйымдасқан қылмыс пен билік байланысына қарсы наразылықтар жүрді.
• Филиппинде су тасқынына бөлінген қаржының (2 млрд доллардан астам) жымқырылуы белгілі болды.

Бұл оқиғалардың барлығында жастар жемқор элитаға қарсы шықты.

Жастар қозғалыстарының күші мен шектеулері

Зерттеулер жастар қатысқан бейбіт қозғалыстардың табысқа жету ықтималдығы жоғары екенін көрсетеді. Мұндай қозғалыстар әртүрлі әлеуметтік топтарды біріктіріп, кең коалициялар құра алады.

Алайда жастар қозғалыстарының әлсіз тұстары да бар:

• олар жиі қатаң репрессияға ұшырайды;
• децентрализденген құрылым келіссөз жүргізуді қиындатады;
• кей жағдайда қозғалыстар ішкі тәртіпті сақтай алмай, зорлық-зомбылыққа ұласады.

Мысалы, Гонконг, Украина және Ливандағы жастар қозғалыстары инновациялық тактикаларымен ерекшеленгенімен, биліктің қысымына тап болды.

Зорлық-зомбылық пен репрессия мәселесі

Жастар қозғалыстары көбіне бейбіт басталғанымен, кейде қақтығыстарға ұласады. Бұл мемлекет тарапынан күш қолдануға әкеліп, жағдайды одан әрі ушықтырады.

Мысалы:

• Бангладеште 2024 жылы қатаң репрессия жүздеген адамның қазасына себеп болды.
• Кения мен Мароккода да күш қолдану оқиғалары тіркелді.
• Танзанияда 2025 жылы жастар наразылығы кезінде ауыр қақтығыстар болды.

Демократия және жастар қозғалысы

Көптеген зерттеулер азаматтық қоғамның белсенділігі демократияны қолдауда маңызды рөл атқаратынын көрсетеді. Бірақ Z буынының наразылықтары әрдайым демократия орнатуға бағытталмаған.

Кейбір қозғалыстар демократиялық реформаларды талап етсе, басқалары негізінен әлеуметтік әділеттілік пен жемқорлықпен күреске бағытталған.

Мысалы, Мароккода жастар монархияны құлатуды емес, білім мен денсаулық сақтау саласын жақсартуды талап етеді.

Қорытынды

Z буыны жаһандық саяси өзгерістердің маңызды күші бола алады. Алайда олардың табысы бірнеше факторға байланысты:

• бейбіт сипаттың сақталуы;
• ұйымдасқан құрылымның қалыптасуы;
• саяси институттарға ықпал ету қабілеті;
• өтпелі кезеңдерде белсенділікті жоғалтпау.

Жастардың саны әлемде шамамен 2,8 миллиард адамға жетеді. Егер олар өз энергиясын тұрақты саяси қатысуға бағыттай алса, Z буыны жаһандық саясатқа терең өзгерістер әкелуі мүмкін.