Цифрлық әлемде қауіп көп: қалай қорғанамыз?
Риза ИсаЦифрлық әлемде қауіпсіз өмір сүру–бүгінгі күннің басты талабы. Ол үшін осы салаға қажет білім мен дағдыларды меңгеру керек, әрі кибермәдениеті арттырған жөн. Youth.kz e-Gov материалдары негізінде киберқорғаныс нұсқаулығын ұсынады.
Әлеуметтік инженерия
Кибералаяқтардың жиі жүгінетін әдісі өз құрбандығының эмоциясын тудырып, сол арқылы манипуляция жасау. Алаяқтар көбіне қорқыныш тудырып, шұғыл әрекетке шақырады. Олар «шотыңыз бұғатталады» немесе «күдікті операция анықталды» деген материалдық шығын қаупі бар сөздерге үйір келеді.
Тағы бі әдіс – сенім ұялату. Банк, мемлекеттік орган қызметкері болып танысады. Жылы сөздер айтып, «біздің үздік клиентіміз ретінде» деп көпшік қойып, жалған лотерея немесе «тиімді ұсыныстармен» қызықтырады.
Деректерді ұрлау «қармағы»
Фишинг – жасанды хабарлама. Алаяқтар жиі қолданатын әдіс. Ол хабарлама электрондық пошта, SMS және түрлі мессенджерлер арқылы тарайды. Сілтемелер сізге ұтыс ойындары секілді жеңіл пайданы уәде етіп, пайдаланушының құпия деректерін енгізуіне итермелейді.
Фишингтің бірнеше түрі бар:
- Классикалық фишинг – жалған хаттар мен сілтемелер;
- Вишинг – телефон қоңырауы арқылы ақпарат алу;
- Смишинг – SMS арқылы жіберілетін жалған ақпарат;
- SEO-фишинг – іздеу жүйелерінің жоғары жағында пайда болатын жалған сайттар;
- Spear-фишинг –нақты бір адамға бағытталған мақсатты шабуыл.
Киберкеңістікте қауіпсіздікті сақтау жөнінде мамандар кеңесі
Егер телефон соққан адам бірден қорқыныш тудыратын немесе қуантатын ақпарат айтып, төпелей бастаса кідіріс жасаңыз. Бірден әрекетке көше көрмеңіз.
Ақпаратты тексеріңіз. Кез-келген сілтемеге өтіп кетпей, болмаса ақпаратқа бірден сене салмай, оның рас-өтірігіне көз жеткізіңіз. Ұйымның ресми сайты, парақшаларын тауып, тікелей қоңырау шалып, ақпаратты растаңыз.
Интернеттегі түрлі ресурстарға тіркелгенде тіркеу жазбасы үшін күрделі және әр кезде әртүрлі құпиясөз пайдаланған жөн.
Телефоныңыз бен компьютерді жеке деректер мен қаржыға қатысты маңызды ақпарат сақтайтын басты құрал ретінде қорғауқажет. Ол үшін аудентификация мүмкіндіктерін пайдаланып, құпиясөзді блокнотқа жазып қоюға да болады.
